Kerkorde Dordrecht (1578)

Acta ofte handelinghe des Nationalen Synodi der Nederlandischen Duytschen ende Walschen Kercken, soo wel inlandischen als uutlandischen, begonnen te Dordrecht den 3en junii ende gheeyndicht den 18 des selfden maents in den jare 1578

Bron: 

D. Nauta en J.P. van Dooren (red.), De Nationale Synode van Dordrecht 1578. Gereformeerden uit de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden bijeen, Amsterdam (Buijten & Schipperheijn/Ton Bolland) 1978, 142-184

Kerkorde Dordrecht (1578) I.

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 1

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
1

1. Men sal overal toesien dat bequame persoonen tot den dienste des godlicken Woordts beroepen worden.
Ende daerom en sal men niemant tot denselven dienste beroepen dan deghene die men ghenoeghsaem beproeft heeft, datse reyn in der leere ende oprecht van leven sijn, met gaven om andere te onderwijsen verciert ende een goet ghetuyghenisse binnen ende buyten der ghemeynte hebbende.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 2

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
2

2. De nieuwelinghen die het pausdom ofte eenighe secten eerst verlaten hebben, en sullen totten dienst des godlicken Woordts niet toeghelaten worden voordat de ghemeynte van harer suyverheyt ende bestendicheyt in der leere ende oprechticheyt des levens ghenoeghsaem sal versekert sijn.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 3

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
3

3. Als men eenen dienaer beroepen wil, dewelcke tevooren in den dienst noyt gheweest is, soo sal ’t selfde met ghemeyne ghebeden ende openbaer ofte heymelick vasten gheschieden1 na gheleghentheyt der kercken, maer dit en sal niet noodich sijn als yemant beroepen wordt die den dienst voormaels bedient heeft. Alsoo nochtans dat de aernstighe ghebeden tot desen handel dienstelick nemmermeer naghelaten sullen worden, hetwelcke oock in de verkiesinghe der ouderlinghen ende diakenen ghenoegh sijn sal.


1 De kerken in Engeland wilden dat ook bij de verkiezing van ouderlingen en diakenen een publiek vasten voor de gemeente zou worden afgekondigd.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 4

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
4

4. De benoeminghe der dienaren sal gheschieden van den kerckenraet met bijvoeghinghe der diaconen ende het oordeel der classe, soo deselve tesamen koemen kan, ende, soo niet, van twee oft dry naestgheseten dienaren derselver.
De ondersoeckinghe sal van denselven gheschieden, bij denwelcken de beroepinghe staet.
Dewelcke ondersoeckinghe voornemelick over die sal gheschieden, die tevooren in den dienst niet gheweest oft niet ghenoeghsaem ondersocht en sijn.
Maer soo vele denghenen aengaet welcke de universiteyt van Leyden ofte eenighe andere universiteyt onser religie bequame gheoordeelt sal hebben, en sullen van nieuws niet gheexamineert worden, wel verstaende soo vele de leere aengaet.2
De dienaers aldus beproeft ende vercoren sijnde, sullen der ghereformeerde overheyt aenghegheven, ende voorts der ghemeynte der tijt van veerthien daghen voorghestelt worden: opdat, soo yemant yet hadde, hetselfde onverhindert mochte voortbrenghen, hetwelcke hij in tijts bij den kerckenraedt doen sal, opdat deselvighe met somighen uut der classe daervan rijpelick oordeelen magh.3
Ende soo niemant yet voortbrengt, sal het swijghen voor bewillighen gheacht worden.


2 De universiteit van Leiden was gesticht vooral met het oog op de studie van de theologie. In 1582 schreef Prins Willem: Mihi sane cum primum auctor essem instituendae Scholae, illud imprimis propositum erat, ut studii Theologiae prima et summa haberetur ratio. Vgl. H.H. Kuyper, De opleiding tot den dienst des Woords bij de gereformeerden, ’s-Gravenhage 1891, blz. 336vv.; 331vv.
3 De synode van de Waalse gemeenten wilde de verkiezing en benoeming der dienaren laten geschieden door de kerkeraad, naar het oordeel van de classis, of van twee of drie genabuurde dienaren. Belijdende leden, die avondmaal vierden dienden ingeschakeld te worden in de procedure der approbatie, waarbij het zwijgen voor instemming zou worden gehouden, Livre synodal, p. 36s.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 5

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
5

5. Daerna sullen sij van eenen dienaer in harer dienst met bewillighinghe ende beantwoordinghe der navolghende stucken bevesticht worden.
Ten Ien of sij ghevoelen dat sij van Gode ende sijner ghemeynte wettelick tot desen dienste beroepen sijn?
Ten IIen oft sij de H. bijbelsche Schrift voor het eenich Woordt Gods ende de volcomen leere der salicheyt houden ende alle ketterijen daerteghen strijdende verwerpen?
Ten letsten, of sij haren dienst na den reghel deser leere ghetrouwelick te bedienen, ende denselven met een vroom leven te verchieren bereyt sijn?
Item soo sij yets doen dat strafbaar is, of sij haer selven der christelicker vermaninghe onderwerpen?
Dit ghedaen sijnde, sullen sij met oplegginghe der handen daer het met stichtinghe gheschieden kan ofte anders met het gheven der rechterhant der ghemeynschap tot den dienst der kercken aenghenomen werden ende met den ghebede Gode bevolen.4
Waerna oock de ghemeynte kortelick hares ampts tot den dienaer vermaent sal worden.


4 De kerkelijke wetten op last van de Staten ontworpen (1576) geven als negende artikel: In het bevestigen sal iemandt van den Predikanten eene oratie van het Predikampt doen, daer naer sullen ook gebeden werden gestort, op dat Godt den nieuwen Predikant kracht verleene, om en aengenomen dienst wel uit te voeren, ’t welck wy hebben geacht genoeghsaem te wesen, om dat de oude ceremoniën tot soo afschouwelyke superstitien verloopen syn. Hooijer, a.w., blz. 122. De predikanten hadden in handen van de Overheid een ambtseed af te leggen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 6

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
6

6. Ghelijckerwijs niemant tot desen dienst en behoort beroepen te worden dan deghene die men een seker plaetse toestelt,5 alsoo moet een dienaer die noch aen gheen kercke verbonden is, hem selven gheheelick der ghemeynte die hem beroept, toeeyghenen. Ende soo de ghemeynte ofte de dienaer eenighe conditien uut bespreeckt in dewelcke de eene der partien weyghert te verwillighen, soo sal ’t der classe toestaen daervan te oordeelen.
Het sal oock den dienaer niet gheoorloft sijn met verlatinghe sijnder ghemeynte eene andere beroepinghe elders aen te nemen sonder het consent sijnes kerckenraets ende classis, ghelijck oock gheen ander kercke hem sal moghen ontfanghen, eer hij wettelicke ghetuyghenisse sijns afscheyts ghetoont hebbe. Maer soo het gheschiedde dat yemant uut sulcken plaetsen quame in denwelcken noch kerkenraet noch classe en is, deselve sal van eenighe naestgheseten dienaren ofte anderen gheloofwerdighen mannen ghetuyghenisse brenghen.
Ende op d’ander sijde sal de ghemeynte oock ghehouden sijn hare dienaers van behoorlick onderhoudt te versorghen.


5 De gereformeerden kenden niet de z.g. absolute ordinatie, waarbij een predikant niet aan een eigen gemeente verbonden werd. Ambt en gemeente zijn op elkander betrokken.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 7

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
7

7. Dewijle de dienaers haer leven lanck aen haren dienst verbonden sijn, soo en isset niet gheoorloft datse hen tot eenen anderen staet des levens begheven ofte oock haren dienst onderlaten, ten ware dat sij gheen ghemeynte en hadde om te bedienen; ende soo het gheschiedde dat sij door ouderdom ofte sieckte onbequaem wierden tot oeffeninghe hares diensts, soo sullen sij nochtans dies niettemin de eere ende den naem eenes dienaers behouden.
Ende opdat sij den overighen tijt hares levens eerlick toebrenghen moghen, soo sullen sij van den kercken versorght werden.6
Soo sij oock om dese ofte eenighe andere oorsaken haren dienst voor eenen tijt nalaten moeten, soo sullen sij nochtans hen tot allen tijden der beroepinghe der ghemeynte onderwerpen.
Ende het en betaemt niemant van d’een plaetse tot d’ander te reysen om te predicken dewijle het ampt der apostelen ende evangelisten voor langhen tijt in der ghemeynten Godes opghehouden is.7


6 De kerkelijke verplichting werd door de overheid overgenomen.
7 Deze bepaling richt zich vooral tegen de doperse gewoonte die bij sommige rondtrekkende predikers gevonden werd. Een uitzondering werd wel gemaakt voor de kerken onder het kruis, hoewel ook daar overigens aan deze regel streng de hand werd gehouden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 8

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
8

8. Die in eenigher vorsten ofte anderer heeren hoven den  dienst des Woordts bedienen sullen oock ordentlick ende wettlick ghelijck andere beroepen werden, der belijdenisse des gheloofs ende kercklicke ordeninghe onderschrijven ende uut den alderbequaemsten des hofghesins ouderlinghen ende diakenen stellen. Sij sullen ook in classen ende synoden verschijnen, ende hen het oordeel der selver als andere dienaers onderwerpen.8


8 Over hofpredikers: C. Boer, Hofpredikers van Prins Willem van Oranje. Jean Taffin en Pierre Loyseleur de Villiers, ’s-Gravenhage 1952, blz. 75vv.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 9

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
9

9. Die sonder beroepinghe ende buyten de wettlicke ordeninghe der kercken haer selven in den dienst indringhen, hetsij dat hetselfde gheschiede in ghemeynten daer alreeds ordeninghe ghestelt is, oft datse van somighe private persoonen onder denwelcken gheen ordenighe en is beroepen werden, sullen van den naestgheseten kerckendienaeren de ordeninghe der kercken te volghen vermaent werden, endo soo sij tweemael vermaent sijnde niet ghehoorsaem en sijn, sal de classe tesamen koemen ende de soodanighe verclaren verschuerders der kercken ende loopers te wesen.9
Deghene oock die desulcke hooren, sullen broederlick vermaent ende met ghevoeghelicke redenen totter ordeningh ghebracht werden.


9 De Waalse synode oordeelde: La Compagnie est d’advis que les Ministres ne puissent estre dicts schismatiques que par l’advis de la Classe, ou les deputez d’icelle. Et pour le regard des auditeurs, sur la fin, soit adiousté, que les admonitions et divers moyens soyent essayez pour les ramener à leur devoir avant que passer outre. Dit oordeel hangt samen met de situatie in Aken, zie part. vragen 49-51.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 10

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
10

10. Ghelijck men sonder wettelicke ghetuyghenisse niet lichtverdelick eenighe beschuldinghe teghen eenen dienaer toelaten magh, alsoo wanneer hetselfde wettelick gheschiet, soo sal hij anderen tot een exempel ghestraft worden.
De grove feyten ende misdaden die men acht dat met opschortinghe ofte afsettinghe des dienstes moeten ghestraft werden, sijn onder andere deze de voornaemste valsche leere ende ketterije, verschueringhe der ghemeynte, openbare godtslasteringhe, simonie, trouweloose verlatinghe sijnes dienstes ende indringhinghe in eens anders dienst, overspel, hoerdom, dieverye, ghewonelick dronckenschap, ghewelt, vechterije, schandelick ghewin ende kortelick alle sonden ende grove feyten die andere voor de werelt eerloos maken ende der afsnijdinghe werdich ghehouden worden.10


10 De lijst met zonden is via Wezel en Calvijn afkomstig van Bucer, vgl. W. van ’t Spijker, De ambten bij Martin Bucer, Kampen 1970, blz. 235vv; zie blz. 237 noot 87.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 11

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
11

11. In die plaetsen daer noch eerst een ghemeynte vergadert ende ordeninghe ghestelt moet werden, sal de dienaer die daer ghesonden wordt, somighe van den godsalichsten neffens hem soo tot raet ende regieringhe der kercke als oock tot de bedienighe der aelmoessen ghebruycken, daerna sijne toehoorders vermanen, datse haer door belijdenisse des gheloofs tot het ghebruyck des Avontmaels bereyden.11 Ende als de ghemeynte een weynich sal toeghenomen hebben, soo sal hij uut het ghetal derghenen die ten Avontmael gheweest sijn, somighe ordentlick tot ouderlinghen ende diaconen stellen.


11 De gemeente wordt geïnstitueerd rondom het Heilige Avondmaal als belijdende kerk.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 12

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
12

12. Het recht der benoeminghe der ouderlinghen sal bij den kerckenraet staen, alsoo dat het na gheleghentheyt van een yder kercke den kerckenraet vrij staen sal, ofte een enckel ghetal van soo vele ouderlinghen alser noodich sijn der ghemeynte voor te stellen om aenghenomen te werden ten ware datse yet daerteghen hadden, ofte een dobbel ghetal, uut hetwelcke na beproevinghe van acht daghen de helft verkoren worden sal, dewelcke vercoren sijnde sullen daerna noch andere acht daghen der ghemeynte voorghestelt werden eer datse in haren dienst werden bevestight, welcke wijse oock in de verkiesinghe der diakenen ghehouden sal worden.12


12 De Waalse synode stelde voor: benoeming door de kerkeraad, approbatie door de gemeente. De kerken in Engeland deden de synode een bredere uiteenzetting over de verkiezing van ouderlingen en diakenen toekomen, die echter niet bewaard is gebleven.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 13

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
13

13. De verkoren ouderlinghen ende diakenen sullen twee iaren dienen welcker halfve ghetal alle iare sal verandert worden, ende andere op de voorschreven wijse beroepen sullen met ghelijcker conditie in hare plaetse werden ghesettet.13
Maer soo vele de heymelicke ghemeynten aengaet, of die dese ordeninghe niet en konnen onderhouden, dien wordt vrijheyt ghelaten den tijt na haren noot ende gheleghentheyt te vercorten ofte te verlenghen, waerover soo eenighe swaricheyt ontstaet, die sal van de classe gheoordeelt worden.


13 Voorstel van de classis Frankendael: ‛... oft nyet noodich sy, dat tot dien artickel gevuecht werden dese twee puncten. Eerstelick dat de consistoriën, daer de jaerlicxe afwisselinge der ouderlingen ende diakenen gebruyct wort, macht behoiren te hebben een dobbel getal van bquame persoonen der gemeynte voir te stellen, daer uut de gemeynte de helft verkiesen vrijheyt soude hebben. Ten anderen daer ouderlingen oft diakenen sijn, die wel gedient hebben, ende langer te dienen versocht sijnde sich onbeswaert vinden, oft deselve in der keur der gemeynte nyet wederom voirgestelt worden.’

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 14

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
14

14. Der diaconen ampt is, de hantreykinghen ende andere goederen der aermen neerstelick te vergaderen ende daerna ghetrouwelick ende discretelick na noot der behoeftighen uut te deelen, den benauwden te besoecken ende te troosten ende neerstelick toe te sien dat niemant de aelmoessen en misbruycke.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 15

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
15

15. De diaconen sullen alle weken ofte soo dicwils het noodich is bij malcanderen koemen om van hetghene dat haer ampt aengaet te beraetslaghen ende sullen alle maenden ofte andersins na de gheleghentheyt in het bijwesen des kerckenraets hare rekeninghe doen.14


14 De Staten van Holland en Zeeland meenden in 1576: Dewyle dan onse voorouders voor allerlei armen genoeghsaeme inkomsten hebben nagelaten, en ook betamelijke uitdeling der selver voorgeschreven, soo laet ons dan niet sonder weerdige bestraffinge haer goetvinden op deze saeke veranderen.
De kerken waren er op bedacht een eigen kerkelijke armverzorging te hebben.
De diakenen werden in eigenlijke zin niet tot de kerkeraad gerekend. Ze hadden van hun beleid verantwoording af te leggen aan de kerkeraad.

Kerkorde Dordrecht (1578) II.

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 16

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
16

1. Om goede ende wettelicke ordeninghe in de ghereformeerde ghemeynte deser Nederlanden te stellen is nut ghevonden dat vierderley kerckelicke versamelinghen ghehouden worden, ten Ien den kerckenraet in een yeghelicker ghemeynte, ten IIen de classicale vergaderinghe, ten IIIen de particuliere synoden, ten IIIIen de generale ofte nationale synoden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 17

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
17

2. In dese versamelinghen en sal niet ghehandelt worden dan van kerckelicken dinghen ende dat na wijse der kerckenregieringhe.15 Ende soo vele die dingen aenaet, dewelcke eensdeels kerckelick eensdeels politisch sijn, ghelijck somwijlen in houwelicksche ende ghelijcke saken voorvallen, het verschil dat daerover ontstaet sal bij de overicheyt ende kerckenraet te samen gheeyndicht worden.


15 Vgl. art. 5 van de Acta der prov. synode van Dordrecht 1575. Hier is het artikel nog toegespitst met de uitdrukking: op de manier van de kerkregering. Men vergelijke voor het geheel de Remonstrantie der Synode van Rotterdam, Reitsma en Van Veen, II, blz. 159vv.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 18

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
18

3. Men sal gheene saken tot grooter versamelinghen brenghen dan die in den minderen niet en hebben konnen afghehandelt werden, ofte die de kercken in het ghemeyne aengaen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 19

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
19

4. Soo yemant hem beclaeght dat hij door het oordeel der minder versamelinghe beswaert is, die sal sijn sake voor een meerder moghen betrecken.16


16 Vgl. Particuliere vragen Nr. 4.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 20

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
20

5. Die tot de versamelinghen affghesonden worden, sullen hare brieven van credentie ende instructie van denghenen diese uutseynden schriftelick overbrenghen, dewelcke niet eer en sullen gheschreven worden voordat men de artykelen der voorgaende synodaler versamelinghe ghelesen hebbe, opdat die dinghen die eens affghehandelt sijn, niet van nieuws voorghestelt en werden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 21

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
21

6. In den kerckenraedt sullen de dienaers des Woordts bij ghebuerten presideren ende de handelinghe met aenroepinghe des godlicken naems aenvanghen ende met een dancksegghinghe ende ghebet, bequame totter sake, besluyten.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 22

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
22

7. De dienaers des Woordts ende ouderlinghen sullen met ghemeyn consent na de gaven van een yeghelick dienaer moghen ordineren wie, wat ende in wat plaetse predicken sal, ende soo hierover eenighe swaricheyt valt, het sij bij den dienaren ofte ghemeynte, soo sal men na de ordinaire wijse voortvaren, totter tijt toe dat de sake bij der classe gheeyndicht worde, dewelcke voorsichtelick toesien sal, dat niemant boven reden verheven ofte verachtet werde.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 23

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
23

8. In allen saken (die altijts uutghenomen van denwelcken wij een uutghedruckt woordt Gods hebben) als de stemmen neerstichlick  sullen gheweghen sijn sal men blijven bij het advys der meesten stemmen om daerna te besluyten, hetwelcke besluyt een yeghelick schuldisch sal sijn na te koemen.17


17 Evenals te Emden (vgl. Rutgers, a.w., blz. 111) wordt ook hier tweemaal een stemming gehouden. De eerste als een soort opinie-peiling, de tweede, die officieel het gevoelen der meerderheid verheft tot het gevoelen van de vergadering. Zie J. Hovius, Notities betreffende de synode te Emden, 1571, en haar artikelen, Kampen 1972, blz. 12vv; vgl. ook beneden, art. 36.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 24

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
24

9. In allen kercken sal een boeck sijn in hetwelcke neerstichlick ende ghetrouwelick de handelinghen die in den kerckenraett besloten ende met ghemeyner bewillinghe der opteekeninghe werdich gheachtet sijn, opgheschreven sullen worden, dewelcke men ter naester versamelinghe telker reyse oplesen sal, opdat men niets en vergete in het werck te stellen.
Daerbeneven sal in den openbaren kercken noch een ander boeck sijn daerin de namen derghener die in der ghemeynte ontfanghen worden, sullen gheschreven sijn. Alsoo ssal men oock  denghenen die ghetrouwt sijn, item de  affghestorven lidtmaten der ghemeynte midtgaders de kinderen die ghedoopt sijn, de ouderen derselver ende de ghetuyghen hierover ghenomen, oock mede den tijt op welcken den doop gheschiet is, opschrijven.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 25

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
25

10. De ghetuyghenissebriefven der lidtmaten der ghemeynte die vertrecken, sullen met ghemeynen advyse in den kerckenraet alsoo gheschreven worden, dat de vrome ende godsalighe met desen woorden worden gherecommandeert datse in der kercke Godes christelick sonder opsprake ende erghernisse ghewandelt hebben; maer sodanighe forme van ghetuyghenisse sal men die niet gheuen dewelcke alsoo noch niet beproeft en sijn.
Ende soo het ghebuerde dat door de haestighe reyse derghener die vertrecken willen, de tsamenkoemste des kerckenraets niet en konde verwacht worden, sullen de dienaers des Woordts met advys somigher ouderlinghen het ghetuygenisse schrijven, in hetwelcke, soo sij aerm sijn, sal (dogh met discretie) aengheteekent worden, hoevele hen van den diaconen ghegheven is, item wanneer ende waer sij vertrecken.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 26

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
26

11. De classicale vergaderinghen sullen bestaen uut dienaren des Woordts ende ouderlinghen der ghenabuerden kercken, dewelcke alle maenden ofte ses weken, korter of langher, dogh alsoo datse den tijt van dry maenden niet voorbij gaen, na gheleghentheyt der ghemeynten sullen tesamen koemen, in die plaetsen welcke met ghemeyn accordt daertoe bestemt worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 27

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
27

12. Uut een yeghelicke ghemeynte sal een dienaer des Woordts met een ouderlinck op de classicale versamelinghe verschijnen.
Ende hoewel alle dienaers dier classe als oock alle ouderlinghen der plaetse daer de versamelinghe ghehouden wordt, in den classen moghen koemen, soo en sullen nochtans niet meer dan twee van den kerckenraet daertoe vercoren uut een yeghelicke ghemeynte kuerstemmen hebben.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 28

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
28

13. In allen dusdanighen versamelinghen sal te elcke reyse eenen nieuwe preses vercoren worden met ghemeynen kuerstemmen, dogh alsoo dat de selfde gheen tweemael achter malcanderen sal moghen ghenomen werden, tot denwelcken men eenen scribam met ghemeynen stemmen bijvoeghen sal.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 29

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
29

14. De preses, het ghebet ghedaen hebbende, sal eenen yeghelick in ’t bijsonder affvraghen, of sij oock in haren ghemeynten de ghewonelicke versamelinghen des kerckenraets hebben?
Of de christelicke straffe onderhouden wordt?
Of se van eenighen ketteren aenghevochten worden?
Of se niet en twijfelen in eenich stuck der christlicker leere?
Ofte op den armen ende scholen goede achtinghe ghenomen wordt?
Ofse tot regieringhe haerder kercken den raet ofte hulpe der broederen van doene hebben? Ende andere dierghelijcke dinghen meer.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 30

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
30

15. Een yeghelick der dienaren sal bij ghebuerte een korte predicke doen, van welcke de andere oordeelen ende van hetghene dat verbeteringhe behoeft hem vermanen sullen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 31

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
31

16. Als alle dinghen affghehandelt sijn sal men censure houden over denghenen de welcke ofte in die versamelinghe yet der straffe werdich aenghericht ofte de vermaninghe hares kerckenraets veracht hebben.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 32

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
32

17. In de classicale vergaderinghen dewelcke laetst voor den particulieren synodum ghehouden werden, sullen die worden vercoren welcke totten particularen synodum gaen sullen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 33

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
33

18. Ten letsten sal de plaetse ende tijt der naerste [sic] classicale versamelinghe benoemt werden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 34

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
34

19. Alle jaren (tenware dat de noot korter tijt vereysschede) sullen tesamen koemen vier, vijf of meer ghenabuerde classen, tot welcke versamelinghe twee dienaers ende twee ouderlinghen uut een yeghelicke classe koemen sullen ende, hoewel ander dienaers ende ouderlinghen derseluer bijwesen moghen, soo en sullen nochtans gheene dan de affghesondene keurstemmen hebben.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 35

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
35

20. Als sij tesamen ghekoemen sijn sal deghene die de naestvoorgaende reyse ghepresideert heeft ofte, soo deselue niet teghenwoordich is, de dienaer dier plaetse daer de vergaderinghe ghehouden wordt, een ghebet doen, na den eysch der verkiesinghe des presidis, sijns bijsitters ende scribae begrepen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 36

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
36

21. De vercoren praeses sal een ghebet doen bequaem tot de gantsche handelinghe, daerna de namen derghenen, beyde die teghenwordich ende niet teghenwordigh sijn, doen opschrijven, opdat de afwesende reden hares uutblijvens gheven, daerna sal hij de credentie briefven ende gheschreven instructien afvoorderen, alle puncten derselver ordentlick voorstellen, het ghevoelen der gantscher versamelinghe affvraghen, de stemmen doen opteekenen, wat de meyninghe des meerderen deels is verclaren, deselve den scribae schriftelick doen vervaten ende hetghene dat gheschreven is, opentlick doen voorlesen opdat het van allen bewillighet werde.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 37

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
37

22. De dinghen die totter leere behooren, sullen eerst affghehandelt worden, daerna hetghene dat tot de kerckenordeninghe behoort ende eyndelick de particuliere saken.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 38

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
38

23. Het ampt des presidis is te bevelen dat een yeghelick sijnen keer houde in het spreken, en heftighen ende twistighen tot stilswijghen te vermanen ende, soo sij hetselue niet nakoemen, te doen gaen uut der versamelinghe opdatse na het oordeel der broederen behoorlick ghestraft moghen worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 39

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
39

24. Men sal met ghemeynen consente des synodi een ghemeynte verkiesen derwelcker den last sal ghegheven worden om met advys van hare classe de plaetse ende den tijt des naesten particulieren synodi te benoemen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 40

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
40

25. Aen deser ghemeynte sullen van den anderen ghemeynten alle toevallende sware saken dewelcke in de classicale vergaderinghe niet en hebben konnen affghehandelt worden, als oock hetghene dat den gantschen particulieren synodum aengaet, neerstelick ende bij tijts overgheschreven werde.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 41

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
41

26. Dese ghemeynte sal de plaetse ende den tijt des naesten particulieren synodi twee maenden tevooren of daer omtrent schriftlick te kennen gheven, ende copye van allen swaren saken, aen haer ghesonden, aen eene bestemde kercke van een yeghelicke classe die tot desen particularen synodum behooren, overseynden, opdat een yeghelick hem rijpelick daerop bedencken magh.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 42

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
42

27. Alle saken des synodi affghehandelt sijnde, sullen de affghesonden dienaers ende ouderlinghen met der ghemeynte, daer de synodus gehouden is, het heylighe Nachtmael houden, sooverre de gheleghentheyt der plaetse ende des tijts sulcx toelaet.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 43

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
43

28. De kercke in dewelcke de synodus gehouden wordt, sal last hebben de acten ofte ordinantien des selves synodi op den naesten synodum te bestellen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 44

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
44

29. Desen voorgaenden reghel sal men oock in den generalen ofte nationalen synoden houden, op denwelcken verschijnen sullen twee dienaers ende twee ouderlinghen niet van den classen maer van particulieren synoden soo wel der walscher als der nederduytscher sprake met briefven van credentie ende instructie aengaende de leere, ceremonien ende kerckelicke regeringhe, mitsgaders alle andere dinghen dewelcke in den particulieren synoden niet en hebben konnen afghehandelt werden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 45

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
45

30. De generale ofte nationale synodus sal ordinarelick alle dry jaren ghehouden worden, dogh alsoo datse, indien de noot sulckes eyscht, eer mach tesamen gheroepen werden.
Ende de particuliere synoden sullen dry maenden tevooren elck bijsonder vergaderen om hen totten generalem te bereyden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 46

(Cap. II) Van den kerckenraet ende andere kerckelicke versamelinghen

Artikel
46

31. Overmidts in de Nederlanden tweederley sprake ghebruyckt wordt, de duytse ende de walsche, so is goetghevonden dat de ghemeynten deser beyder spraken hare bijsondere kerckenraden, classicale vergaderinghen ende particuliere synoden hebben ende houden, dogh soo de ghemeynten van d’eene ofte d’andere sprake alle hare particuliere synoden willen tesamen roepen, dat sullen sij moghen doen.18
Wel verstaende dat in sulcke versamelinghen van de eene sprake alleene niet van hetghene dat in den handel der ceremonien kerckelicker regieringhe ende ander swaren saken in desen synode besloten is, verandert en worde, maer, soo men acht datter eenighe veranderinghe van nooden is, deselve sal in den nationali synodo beyder spraken gheschieden.
Ende soo het gheviele dat de nationalis synodus van weghen der noot voor den ghewoonlicken tijt moeste beroepen sijn, soo sullen twee classen, van elcker spraken eene, aen twee particuliere synoden schrijven, opdatse verordineren moghen wanneer ende waer de generale synodus ghehouden sal worden.


18 De synode bestendigt wat in werkelijkheid reeds zich ontwikkeld had, vgl. het protest van de classis Keulen, Rutgers, a.w., blz. 310.

Kerkorde Dordrecht (1578) III.

(Cap. III) Van de scholen

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 47

(Cap. III) Van de scholen

Artikel
47

1. Men sal aerbeyden dat overal scholen opgericht worden in denwelcken de kinderen niet alleen in spraken en de konsten, maer oock voornemelick in den christelicken cathechismo onderwesen ende totten predicatien gheleydet worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 48

(Cap. III) Van de scholen

Artikel
48

2. De ghemeynten sullen allen moghelicken vlijt aenwenden dat somighe studenten van goeder hope door de overheyt ofte andere particuliere personen in de grooter scholen onderhouden worden, dewelcke namaels tot den dienst des Woordts sullen moghen ghebruyckt worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 49

(Cap. III) Van de scholen

Artikel
49

3. In den ghemeynten daer studenten sijn in der theologie, sullen deselve alle weken in een bijsonder versamelinghe daertoe bestemt, in de teghenwoordicheyt der dienaren des Woordts in’t proponeren gheoeffent worden opdat sij door het oordeel ende vermaninghe derselver totten dienst alsoo moghen bequame ghemaeckt worden.19


19 Het convent van Wezel gaf de raad om in grotere kerken het proponeren te gebruiken als middel om dienaren op te leiden (Art. 26). De synode van Emden bepaalde: In groote Ghemeenten salt oorbaerlijck zijn, datmen sommighen die hope gheven, datse de Kercke Gods t’eeniger tijdt sullen connen dienen, in ’t besonder oeffene, int proponeren: ende op dat het ordentlijck gheschiede, sal een Kercken-Dienaer over die Actie presideren (Art. 52). Naast de universitaire opleiding handhaaft de synode deze practische oefening voor de toekomstige dienaren der kerk.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 50

(Cap. III) Van de scholen

Artikel
50

4. De professoren der theologie sullen de belijdenisse des gheloofs der Nederlandtscher Kercken onderschrijven.20


20 H.H. Kuyper, a.w., blz. 419v.; 495v.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 51

(Cap. III) Van de scholen

Artikel
51

5. Gheen professores der theologie sullen moghen predicken noch de sacramenten bedienen dan die totten dienst des Woordts beroepen sijn.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 52

(Cap. III) Van de scholen

Artikel
52

6. Soo de classe ofte synode in de plaetse daer de universiteyt is, tesamen koemt, sullen de professores der theologie mede bijkoemen derwelcker een uut den name der anderer stemme hebben sal.

Kerkorde Dordrecht (1578) IV.

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 53

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
53

1. Om eendrachticheyt in der leere te betuyghen achten wij dat men in allen kercken der Nederlanden de Belijdenisse des gheloofs in seven en dertich artykelen begrepen, in dit jaer 1578 herdruckt21 ende den coninck Philippo over vele iaren overghegheven, onderschrijven sal. Ende ghelijck dit van den dienaren des Woordts ende professoren der theologie ghedaen sal worden, soo ware oock goet dat hetselfde van en ouderlinghen gheschiedde.22


21 Vgl. J.N. Bakhuizen van den Brink, De Nederlandse Belijdenisgeschriften in authentieke teksten met inleiding en tekstvergelijkingen, Amsterdam2, 1976, blz. 23.
22 De Waalse kerken stelden voor ook de diakenen de belijdenis te doen ondertekenen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 54

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
54

2. In den Duytschen ghemeynten sal men den catechismum ghebruycken, die metten psalmen, door Petrum Dathenum overghesett, ende in den Walschen die metten Franchoyschen psalmen tot noch toe ghedruckt is.23 Het sal oock den Duytschen ghemeynten vrij staen het Corte ondersoeck des gheloofs, uut den cathechismo tesamen ghetrocken24 ende met den voorseyden psalmen Datheni ghedruckt, te ghebruycken om die te onderwijsen die hen totter ghemeynte begheven.


23 De provinciale synode te Dordrecht (1574) had besloten dat men een en dezelfde catechismus zou gebruiken in de Nederlandse kerken: de Heidelbergse Catechismus (art. 2). De Waalse synode en de Engelse kerken deden een soortgelijk voorstel aan deze synode. Men zal dit besluit hebben te zien als voortvloeiend uit de twee-taligheid der Nederlandse gereformeerde kerken.
24 Bedoeld is Een corte undersouckinghe des gheloofs/ ouer de ghene/ die haer tot de Duytsche Ghemeynte/ die te Londen is/ begheuen willen, waarvan Micronius de auteur is. Vgl. J.H. Gerretsen, Micronius, zijn leven, zijn geschriften, zijn geestesrichting, Nijmegen 1895, blz. 74v.; D. Nauta, Twee geschriften uit de begintijd van de Gereformeerde Kerk in Nederland, Amsterdam 1974.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 55

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
55

3. Niemant en sal eenich boeck, van hemselven ofte van yemant anders ghemaeckt in hetwelcke van de religie ghehandelt wordt, laten drucken ofte in ’t licht brenghen door hemselven ofte door anderen eer hetselfde van den dienaren der classe ofte professoren der theologie onser belijdenisse oversien ende voor goet bekent sal wesen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 56

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
56

4. De dienaers sullen een gheheel boeck der H. Schrift ordentlick totten eynde toe der ghemeynte verclaren. Dogh sullen sij meest de boecken des Nieuwen Testaments voornemen, hoewel het nochtans hen vrij staen sal de materie harer predicatie uut den boecken des Ouden Testaments te nemen, met advyse des kerckenraets dewelcke op de stichtinghe ende gaven der dienaren acht nemen sal. Ende in den plaetsen daer de sondaeghsche Evangelien noch ghebruyckt worden, sal men sulckes duden der tijt toe dat men hetselfde bequamelick sal konnen affsetten.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 57

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
57

5. In den ghemeynten daer het ghebruyck der avontghebeden inghevoert is ende predicanten ghenoegh sijn om die te doen, sal hetselfde ghedraghen worden, dogh alsoo dat daerdoor het nootsakelick ghebruyck der huysghebeden niet naghelaten en worde.
Ende sullen oock de dienaers op het ghebet meer acht nemen dan om een langhe predicatie ende wijtloopighe verclaringhe te doen op het gheheel ofte halve capittel datse in den avontghebeden ghewonelicken nemen sullen.
Maer daerse noch niet inghevoert en sijn, en sal mense niet lichtelick toelaten tenware in tijden van ghemeyne nooden, opdat de ordinaire predicatien ende huysghebeden niet in verachtinghe en koemen.
Ende het sal allen kercken vrij blijven te ordineren of men vele of weynich avontghebeden doen sal.
Ende daer men acht datse beter affghedaen waren, sal men het advys van der classe ende van der overicheyt der ghereformeerde religie hierover ghebruycken.25


25 De synode blijft in de lijn van Dordrecht 1574, waarbij op de gewone kerkdienst alle nadruk valt en ook de betekenis van de gezinsdiensten wordt erkend (die een ieghelick huijsvader met sijn huijsghesin schuldig is te doen) terwijl de gebeden op algemene vastendagen beter tot hun recht zouden kunnen komen, wanneer er geen avondgebeden werden gehouden (art. 51).

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 58

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
58

6. Overmidts het ghebruyck der lijckpredicken seer sorgerlick is, soo ghevoelen wij, datse in de plaetsen daer sij niet en sijn, niet en behooren inghevoert te werden.26
Maer daerse ghewoonlick sijn ghehouden te worden ende het ghetal der dienaren ghenoeghsaem is, dewelcke metgaders den ouderlinghen deselvighe oordeelen niet onnut te sijn, sullense gheduldet worden, ter tijt toe datse ter bequamer gheleghentheyt sonder erghernisse sullen moghen affghesett worden.
Nochtans met dezer waerschouwinghe datse meer een forme hebben van een onghepremediteerde vermaninghe dan van eene predicatie dewelcke van den ghebeden beghonnen ende met dancksegghinghe ghesloten wordt.
Dat men oock in denselvigen der affghestorvener loff niet en vercondighe.
Het sal oock der dienaren ampt sijn sorghe te draghen dat het ghebruyck der clocken dewelcke in den pausdom soo in’t verscheyden als in’t begraven der mensschen gheluyt worden, weghghenomen werde.


26 De synode wil zo veel mogelijk alle vormen van bijgeloof afschaffen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 59

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
59

7. Het verbont Gods sal in den kinderen der christenen met den heylighen doop soo haest als men denselvighen bekoemen kan, beseghelt werden, tenware dat yemant eenighe ghewichtighe oorsake hadde om denselven uut te stellen, van dewelcke de dienaers metten ouderlinghen oordeelen sullen.27


27 Vgl. H.J. Olthuis, De doopspractijk der Gereformeerde Kerken in Nederland 1568-1618, Utrecht 1908.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 60

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
60

8. Men sal den Doop niet bedienen dan in der predicatie.
Dogh in den dorpen daer weynich predicatien ghedaen worden, sal men eenen sekeren dagh in de weke verordenen om den Doop te bedienen.
Alsoo nochtans dat hetselfde sonder korte predicatie niet en gheschiede.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 61

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
61

9. De vader des kints dat te doopen is sal in sonderheyt bij den Doop wesen, tenware dat hij een wichtighe oorsake sijns affwesens hadde.28
Opdat hij voor sijn kint bidde ende hetselvighe den Heere opdraghe ende belove te doen ’tghene dat hem van den kerckendienaer voorghehouden wordt, volghende het formulaer, in de bedieninghe des Doops ghestelt.
Dogh de ghetuyghen en sal men soo nauwe niet verbinden maer men salse hares ampts teghen het kint vermanen.
Ende de ouders, eer sij hare kinderen te Doope brenghen, sullen bij den kerckendienaer ofte eenen ouderlinck gaen opdat de ghemeynte kennisse hebben magh van denghenen die ghedoopt worden.


28 De bedoeling van de synode om de vaders direct te betrekken bij de doop van hun kind stuitte op een nog jarenlang durend verzet, vgl. Olthuis, a.w., blz. 192.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 62

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
62

10. Het is raetsamer ende sekerder dat alle dienaers het formulaer der instellinghe ende des ghebruycks des h. Doops welck daertoe beschreven is, volghen, dan eenen yeghelicken sijn eyghen verclaringhe vrij te laten.29


29. De synode ontwierp zelf een verkort formulier, vgl. Olthuis, a.w., blz. 138vv. Zie ook de bijlagen aldaar, blz. 251.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 63

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
63

11. Het is vrij sulcke namen den kinderen te gheven als men wil, nochtans sal een yeghelick vermaent sijn dat hij die namen die of Gode ofte Christo eyghen sijn als daer sijn Emanuel, Salvator etc. ofte der officien ende bijsondere diensten als Enghel, Baptista etc. of dewelcke andersins superstitieus sijn, den kinderen niet en late ghegheven worden.30


30 Olthuis, a.w., blz. 211.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 64

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
64

12. Niemant en sal in de ghemeynte ontfanghen worden dan die voorhenen van den kerckenraet ofte ymmers eenen dienaer ende ouderlinck van de hooftsomme der christelicker leere ondervraeght sij, Ende eer sij ten Avontmale des Heeren gaen, sullen sij in den kerckenraet ofte in der kercke na der predicatie dewelcke recht voor de bedienghe des Avontmaels gheschiet, opentlick betuyghen datse de leere in der ghemeynte ontfanghen, die van den dienaer cortelick verclaert sal worden, voor goet houden ende door de hulpe des Heeren in derselvighe volstandich blijven willen ende hen selven der christelicker vermaninghe onderwerpen.31


31 Toelating tot de gemeente is toelating tot het Heilig Avondmaal.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 65

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
65

13. Aengaende deghene die met ghetuyghenissebriefven uut anderen kercken koemen, sullen sonder nieuwe belijdenisse des gheloofs te doen toeghelaten werden, maer deghene die gheen gheschreven noch levendighe ghetuyghenisse van gheloofwerdighe personen hebben, sal men op dat mael niet toelaten.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 66

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
66

14. De dienaers des Woordts, ouderlinghen ende diakenen sullen voor het houden des avontmaels onder malcanderen een christelicke censure ofte ondersoeckinghe doen, soo wel over de leere als over den wandel, ende sullen de christelicke vermaninghen in der liefde opnemen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 67

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
67

15. Voor het Avontmael sullen de dienaers ende ouderlinghen de lidtmaten der kercke besoecken, voornemelick de swackste, ende deghene die ’t meest van doene hebben, opdatse, soo vele in hen is, met leeren, vermanen, troosten ende opgheresen swaricheden neder te legghen de ghemeynte tot deze hoogwerdighe handelinghe recht bereyde.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 68

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
68

16. Men sal voor de bedieninghe des Avontmaels een predicatie doen in dewelcke van de bekeeringhe des mensschen beproevinghe sijns selfs, ende sijne versoeninghe met God ende den naesten ende dierghelijcke andere materien ghehandelt sullen werden.
Maer op den dagh des Avontmaels selve, sal het nut sijn dat men van den sacramenten ende met name van de verborghentheyt des Avontmaels het volck leere ende tot dien eynde eenen bequamen text neme, tenware dat de ghewoonlicke text daertoe bequaemelick gheschickt konde werden.
Dogh na den middagh sal men met de ghewoonlicke predicatie ofte catechismo voortvaren.32


32 De Engelse kerken stelden voor op de Avondmaalszondag de catechismuspreek na te laten: ‛achten wij alderstichtelicxt te sijne, dat men das namiddaghs, als het Nachtmael ghehouden sal sijn, de predicatie op den Catechismum naelaeten sal ende in stede van die nemen eenen bequamen text, dienende tot den handel des Avontmaels, iae ’t ooc seer stichten soude, dat men in de weeckelicke predicatie voor het Avontmael van dier materie leerde tot beter voorbereidynghe’.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 69

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
69

17. Overmidts wij middelmatich achten in de bedieninghe des Avontmaels te staen of te sitten (het knyelen nemen wij uut om der superstitie ende het perykels wille van het broot aen te bidden) soo sullen de ghemeynten die wijse ghebruycken die een yeghelick de alderbequaemste sal duncken.33


33 De Engelse kerken: de broeders achten ‛het sitten stichtelicxt ende dat men het sonder noot niet behoorde nae te lateten, maer veel meer in te voeren, daer het bequaemelick can gheschieden’.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 70

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
70

18. De woorden des Avontmaels sullen uut den 10 Capit. des eersten totten Corinthen ghenomen werden, daerbij voeghende dese woorden: Neemt, eet, ghedenckt, ende ghelooft etc.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 71

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
71

19. Terwijle het H. Avontmael bedient wordt, sal men somighe capittelen uut den Propheten ofte Evangelisten van het lijden Christi voorlesen ofte eenighe Psalmen singhen na en dat eene yeghelicke kercke oorboerlick te sijn oordeelen sal.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 72

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
72

20. In allen middelmatighen dinghen sullen gheen kercken verachtet worden, die een ander wijse gebruycken dan wij doen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 73

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
73

21. Ghelijckerwijs het Avontmael des Heeren in die plaetsen niet behoort bedient te worden daer noch gheen kerckelicke ordeninghe ghestelt en is, alsoo sal men’t in den welghestelden kercken alle twee maenden soo vele moghelick is bedienen.
Dogh sal men den kercken in sonderheyt den heymelicken ende die onder het cruyse sitten, hare vrijheyt laten dat soo dickmael te houden alset haer ghelegen is.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 74

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
74

22. In tijden van oorloghe, pestilentie, diere tijden, sware vervolghinghen der kercke ende andere openbare ellendicheden sal men een vasten met bidden aenstellen ende heylighen door raet der kercke ende bewillinghe der overheyt, soo dat gheschieden kan.
Alsoo dat de ghemeynte haer van het ghewonelicke voetsel ende tijdelicke handelinghe onthoudende totten avont toe, met bidden, het Woordt Gods te hooren, de Heyl. Schrifture te lesen ende andere heylighe oeffeninghen hare boetveerdicheyt ende gheloove betuyghe ende in der warer godsalicheyt toeneme.
Dogh sal het raedtsamer sijn het vasten op andere daghen dan op den sondagh te heylighen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 75

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
75

23. Het ware wel te wensschen dat de vrijheyt van ses daghen te aerbeyden, von God toeghelaten, in der kercke ghehouden ende de sondagh alleen ghevyert mocht worden.
Nochtans dewijle somighe andere feestdaghen door authoriteyt der overheyt onderhouden werden, te weten den Christdagh metten navolghenden dagh, item den tweeden Paeschdag ende tweede Pynxterdagh ende in somighe plaetsen den jaersdagh ende Hemelvaertsdagh, soo sullen de dienaers neersticheyt doen datse met predicatien in denwelcken sij in sonderheyt van de gheboorte ende verrijsenisse Christi, seyndinghe des H. Geestes ende derghelycke artykelen des gheloofs de ghemeynte leeren sullen den onnutten ende schadelicken ledichganck in een heylighe ende profijtelicke oeffeninghe veranderen. Hetselfde sullen de kerckendienaren in dien steden doen daer meer feestdaghen door de authoriteyt der overicheyt onderhouden worden.34
Hierentusschen sullen alle kercken aerbeyden, dat het ghewoonlick ghebruyck aller feestdaghen behalven den Christdagh (dewijle Paesschen ende Pyncxteren op den sondagh koemen) soo vele moghelick is, ende op het aldervoeghelickste affghedaen werden.


34 In de bekende Religievrede van 12 juli 1578 werden door de overheid de verschillende rooms-katholieke feestdagen ook voor protestanten voorgeschreven. De soberheid t.a.v. de christelijke gedenkdagen is grotendeels te herleiden tot de begeerte zich van de roomse gebruiken te distanciëren.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 76

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
76

24. De psalmen Davidts van Petro Datheno overgesett sullen in den christelicken tsamenkoemsten der Nederduytscher Kercke ghelijck men tot noch toe ghedaen heeft, ghesonden worden, achterlatende de ghesangen dewelcke in der H. Schrift niet en worden ghevonden.35


35 Vgl. S.J. Lenselink, De Nederlandse Psalmberijmingen in de 16e eeuw van de Souterliedekens tot Datheen met hun voorgangers in Duitsland en Frankrijk, Assen 1959, blz. 493vv. De kerken in Engeland: ‛achten wij dat gheraetsaem waere, dat D. Petrus Dathenus der eerster ghelegentheit wilde op nemen die selve Psalmen te oversien ende te verbeteren, daert van noode soude moghen sijn’.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 77

(Cap. IV) Van de leere, sacramenten ende ceremonien

Artikel
77

25. Het ghebruyck der orghelen in den kercken houden wij niet voor goet in sonderheyt voor de predicatien.
Daerom achten wij dat de dienaren behooren te aerbeyden, ghelijckse voor eenen tijt gheduldet worden, datse alsoo metten eersten ende op het aldervoeghelickste weghghenomen werden.36


36 Het gebruik van het orgel in de kerk was zowel voor, als vlak na de Reformatie gelijk: profaan. Vgl. M.A. Vente, Bouwstoffen tot de Geschiedenis van het Nederlandse Orgel in de 16de eeuw, Amsterdam 1942, blz. 50vv.; H. Hasper, Calvijns beginsel voor de zang in de eredienst, I, ’s-Gravenhage 1955, blz. 407vv.; II, ’s-Gravenhage 1976, blz. 719vv.; N.C. Kist, Het kerkelijk orgelgebruik. Bijzonder in Nederland, Archief voor Kerkelijke Geschiedenis, deel X, blz. 191vv.; vgl. Een compenium van achtergrondinformatie bij de 491 gezangen uit het Liedboek voor de kerken, samengesteld door de Prof. Dr. G. van der Leeuw-stichting, Amsterdam 1977, blz. 17-23.

Kerkorde Dordrecht (1578) V.

(Cap. V) Van het houwelick

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 78

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
78

1. De houwelicksche ondertrouwe sal gheschieden per verba de presenti,37 dat is met woorden die de teghenwoordighe beloftenisse ende verbindinghe medebrenghen ende uutdrucken sonder conditie ofte uutneminghe.


37 Men maakte onderscheid tussen de verloving (sponsalia de futuro) en de huwelijkssluiting (sponsalia de presenti). De kerk ziet zich in deze tijd geplaatst voor een herordening van het huwelijk. Kerkelijke en politieke onregelmatige toestanden blijken uit een klacht van de part. synode van Noord-Holland over ‛die ongeregeltheyt, die gebruyct wort over die jonghe luyden, die hen byeenvoegen als echte persoonen, nochtans niet geconfirmeert van den dienaeren voersz., hem als beesten aanstellen’. Reitsma/Van Veen, I, blz. 40. Belangrijk is de nota De matrimonialibus, die ter synode gediend heeft. Vgl. L.J. van Apeldoorn, De historische ontwikkeling van het recht omtrent de huwelijkssluiting in Nederland, in: Lustrumbundel Christendom en Historie, Amsterdam 1925, blz. 67-182; L. Brink, De taak van de kerk bij de huwelijkssluiting, Nieuwkoop 1977, blz. 129vv.
Er was een tendens merkbaar, die aan de kerk groter plaats wilde inruimen. De kerken in Engelang willen dat de huwelijksbeloften zullen geschieden in de kerkeraad, ‛daer sulcx sonder preiudicie des Magistraets geschieden kan’. Zij pleiten voor een eigen visie van de kerk op huwelijksgevallen, waarbij men Gode meer moet gehoorzamen dan de mensen. De Waalse kerken benadrukken echter dat men het oordeel over dergelijke kwesties dient over te laten aan de magistraat, waar deze gelovig is geworden. ‛L’article n’appartient qu’aux Eglises soubs la Croix’. De kerkelijke verantwoordelijkheid voor zaken die het openbare leven raken woog hier wel het zwaarst. Overheidsambt en kerkelijke zorg raakten elkaar op dit gebied zeer dikwijls.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 79

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
79

2. De heymelicke beloftenissen sullen van gheener werden sijn, ende die sullen voor heymelick ghehouden worden dewelcke niet in teghenwoordicheyt van twee ofte dry van den vrienden, bloetverwanten ofte ymmers van anderen gheloofwerdighen persoonen aen beyden sijden en sullen ghedaen wesen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 80

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
80

3. Het soude oock nut ende te wenschen sijn dat, wanneer deselvighe gheschieden, een kerckendienaer ofte ouderlinck daerbij ware, opdat hij den Name des Heeren aengheroepen ende beyde de partijen hares ampts vermaent hebbende, neerstelick mochte ondervraghen of sij yemants anders beloftenisse hebben ghedaen, ende soo een van beyden een lidmaet der kercke is, of de andere partije oock der Religie is toeghedaen, ende voornemelick opdat hij versekert mocht werden van dese navolghende stucken.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 81

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
81

4. Gheen onderjarighen (waervan men de verclaringhe nemen sal uut de rechten ende costumen elckes lants) dewelcke onder de macht harer ouderen ofte derghener die in der ouders plaetse sijn, namelick der mombaren of vooghden, en sullen sonder haer consent belofte van houwelicke moghen doen, ende de houwelicksche beloftenisse anders ghedaen en is van gheender weerde. Dogh soo eenighe hen soo onredelick ende soo onghewillich in deser sake hielden datse gheensins en wilden bewillighen (hetwelcke somwijlen uut haet der Religie ende anderen oorsaken gheschiet) soo sal de kerckenraet besluyten wat hierin te doen staet.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 82

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
82

5. Maer indien beyde partyen ofte een van beyden voorhenen ghehylickt gheweest is, soo sal de doot der eerster partie door wettelicke ghetuyghenisse moeten blijcken.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 83

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
83

6. De onbekende vremdelinghen sullen tot de houwelicksche trouwe niet toeghelaten worden tensij datse door wettlicke ghetuyghenisse doen blijcken datse vrij sijn.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 84

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
84

7. De overheyt sal ghebeden worden datse die houwelicken niet en verbiede (soo vele sulckx na gheleghentheyt der tijden ende plaetsen voeghelick gheschieden kan) in die graden der bloetverwantschap ende maeghschap in denwelcken deselvighe soo door godlicke als door keyserlicke rechten toeghelaten werden.
Maer soo langhe als dit niet verkreghen kan werden, is het beter haren wetten ghehoorsaem te sijn dan in de swaricheden ende erghernissen te vallen die daeruut volghen souden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 85

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
85

8. De ondertrouwe wettelick ghedaen sijnde, sal oock door beyder partijen bewillighinghe niet ghebroken konnen worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 86

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
86

9. De namen derghener die men trouwen sal, sullen op dry sondaghen ofte andersins dry reysen, datter tamelicken tijt tusschen beyden sij, na der predicatie uutgheroepen werden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 87

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
87

10. De houwelicken sullen vercondicht werden ter plaetsen daer de partijen wonen ofte daerse bekent sijn. Ende soo yemant in een ander plaetse dan daer sijn gheboden afghekondicht sijn ghetrouwt wilde wesen, soo sal hij van den kerckenraet een ghetuyghenisse van sijnen gheboden mitbrenghen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 88

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
88

11. Deghene teghen der welcker uutroepinghe niet en is ghekoemen, moghen op alle predickdaghen in der ghemeynte tsamenghegheven worden, behalve op den ghemeynen vasten- ende bidtdagh, hetwelcke oock te wenschen ware dat het op den dagh des Avontmaels niet en gheschiede.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 89

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
89

12. Hoewel Paulus den weduwen gheenen sekeren tijt voorschrijft wanneer sij herhylicken moghen, nochtans de wijle hijse vermaent datse in den Heere trouwen sullen, soo en lijdt de eerbaerheyt, ja oock de nootsakelickheyt niet, datse voor vier maenden en half wederom hylicken souden, bijsonder dewijle door keyserlicke rechten haerlieden een rouwejaer, dat is den tijt van neghen maenden voorgheschreven wordt.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 90

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
90

13. De dienaren sullen de partie dien door het overspel van d’ander partye onghelijck gheschiet is, vermanen datse haer versoenen.
Hetwelcke soo sij niet verkrijghen en konnen, sullen sij wel verclaren wat hen door het goddelicke recht toeghelaten sij. Nochtans sullen sij hen onderrichten datse sonder het oordeel ende authoriteyt der overheyt niet herhylicken en moghen.
Ende soo de veronghelijckte partije sodane overicheyt niet bekoemen en konde, soo salse ter sulcker plaetse gaen daerse een overicheyt hebben magh door welckers authoriteyt de sake gheoordeelt worde.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 91

(Cap. V) Van het houwelick

Artikel
91

14. Wanneer in houwelicksche saken eenighe grooter swaricheyt voorvalt, soo sal de overheyt ghebeden worden datse twee ofte dry van hen verordenen die metten dienaren der classe deselve swalicheyt terneder legghen.

Kerkorde Dordrecht (1578) VI.

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 92

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
92

1. Overmidts de Heere Christus behalven den dienst des woordts ende der sacramenten oock de kerckelicke vermaninghen ende straffinghen inghestelt heeft, so sullen de dienaren niet alleen openbaerlick leeren straffen vermanen ende wederlegghen, maer sullen oock een yeghelick in ’t bijsonder vermanen tot sijn behoorlicke plicht, maer ghelijck de christelicke straffe geestelick is ende niemant van de straffe der overicheyt en bevrijdt, alsoo worden oock boven de borgherlicke straffinghe de kerckelicke straffinghen nootsakelichen vereijscht, om den sondaer met God ende sijnen naesten te versoenen ende de erghernisse uut der ghemeijnte Christi wech te nemen.38


38 Met betrekking tot de kerkelijke tucht zijn de bepalingen der synode van Dordrecht (1578) vergeleken met die van Emden, het minst aan verandering onderworpen geweest. De Waalse kerken hebben voorstellen gedaan die vooral betrekking hadden op de verduidelijking van wat in 1571 bepaald was. De omschrijving van heimelijke zonden, van openbare zonden diende veranderd te worden. Ook de kwestie van het herstel der dienaren, ouderlingen en diakenen diende nader geregeld te worden. Over het algemeen zijn het geringe veranderingen. Het beginsel was in Emden vastgelegd in overeenstemming met de gevoelens die in de gereformeerde traditie werden aangehanden. De synode heeft de kerkelijke tucht omschreven als een noodzakelijk kerkelijk, d.i. geestelijk middel, dat naar de instelling van Christus gebruikt dient te worden, ook waar de overheid tot Reformatie is overgegaan. Dit artikel is een korte samenvatting van de Remonstrantie die vanwege de Synode van Rotterdam (1575) werd ingediend bij de Staten van Holland en Zeeland, vgl. Reitsma en Van Veen, II, blz. 159vv.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 93

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
93

2. Soo dan yemant in de suyverheijt der leere dwaelde ofte in den wandel sondichde, soo verre als het heijmelick is ende gheen openbare erghernisse en brengt, soo sal den reghel onderhouden worden dien Christus duydelick voorschrijft Matt. 18.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 94

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
94

3. De heymelicke sonden daer van de sondaer in ’t bijsonder van een twee ofte dry ghetuyghen vermaent sijnde hem bekert en sal men tot den kerckenraet niet brenghen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 95

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
95

4. Soo yemant van heymelicke sondern door twee ofte dry vermaent sijnde niet en hoort ofte een openbare sonde begaen heeft, sulcx sal den kerckenraet aenghegheven worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 96

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
96

5. Die hartneckelick de vermaninghe des kerckenraets verwerpt sal van den nachtmael affghehouden werden, maer soo hy affghehouden sijnde na verscheyden vermaningen gheen teeken der boetverdicheyt en gheeft soo sal dit de voortganck sijn totter afsnijdinghe.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 97

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
97

6. De dienaer sal opentlick de ghemeynte van den hartneckighen sondaer vermanen, de sonde openbaren ende de behoorlicke plicht die men ghedaen heeft in hem te straffen van het Avontmael aff te houden ende daerna neerstelick te vermanen voor den volcke verclaren ende sal de ghemeynte vermanen dat se voor desen onboetverdighen sondaer bidde eer dat men ghedwonghen werde tot de laetste remedie te koemen.
Sodanighe drye vermaninghen sullen der ghedaen worden.
In de eerste en sal men den sondaer niet noemen op dat hy eenichsins verschoont werde.
In de tweede sal men hem noemen.
In de derde sal der ghemeynte aengheseyt worden datmen hem afffsnijden sal ten sij dat hij hem bekeere opdat soo hy hartnechkich blijft sijn affsnijdinghe door stilswijghende bewillinghe der ghemeynte gheschiede.
De tijt die tusschen de vermaninghen gaen sal, sal in ’t oordeel des kerckenraets staen.
Ende in de affsnijdinghe van dusdanighen hartneckighen sondaer sal de dienaer in ’t breede verclaren het ghebruyck ende eynde der selver, ende der selver, ende de gheloovighen vermanen dat se gheen onnoodiche ghemeijnschap ofte conversatie metten afghesnedenen hebben maer sijn gheselschap schouwen, in sonderheyt tot desen eynde, opdat de afghesneden door schaemte verslaghen sijnde aernstelick bedencken magh hem te bekeeren.39


39 De bedoeling van den ban moet door de dienaar aan de gemeente bekend gemaakt worden. Het formulier van de ban is eerst tussen 1581 en 1586 ontstaan. Met geëxcommuniceerden mocht geen ‛onnodige gemeenschap’ worden onderhouden. Daarover verschillen de gereformeerden aanzienlijk van mening met sommige anabaptisten, die in hun opvatting van mijding alle natuurlijke relaties tussen gehuwden en ook tussen ouders en kinderen verbraken.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 98

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
98

7. Van den sonden die van hare nature openbaer sijn, ofte die door verachtinghe der vermaninghen der kercke openbaer ghemaeckt worden sal de versoeninghe openbaerlick gheschieden, niet na het segghen van een ofte twee maer na het oordeel des gantschen kerckenraets op sulcker wijse ende forme als tot de opbauwinge elcker kercke alderbequaemst gheacht sal worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 99

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
99

8. De ghene die sware sonden begaen hebben die der kercke schandelick sijn ofte oock die van der overicheyt ghestraft behooren te worden, al ist dat se met woorden boetverdicheyt bewijsen, sullen sij nochtans van de ghemeynschap des Avontmaels om de aerghernisse wech te nemen ende hare boetveerdicheyt te beproeven affgehouden worden.
Dogh hoe dickwils off hoe lange dit gheschieden sal, sal in ’t goetduncken des kerckenraets staen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 100

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
100

9. Soo de dienaers ouderlinghen ofte diakenen een openbare grove sonde, die der kercke schandelick ofte van der overicheyt oock te straffen ware beghinghen, soo sullen de ouderlinghen ende diaconen wel terstont van haren dienste door het oordeel des kerckenraets affghesettet worden, maer de dienaers sal men van haren dienste opschorten.
Dogh off men se gheheel affsetten sal, sal in ’t oordeel staen van de classicale vergaderinghe.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 101

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
101

10. Maer off de dienaers ouderlinghen ende diaconen affghesett sijnde na dat sij der kercken met boetveerdicheyt voldaen hebben soo sij wederom vercoren worden toeghelaten sullen moghen wesen, soo vele als de ouderlinghen ende diakenen aengaet sal de kerckenraet oordeelen maer soo vele de ministers belanght sal van de classicale versamelinghe gheoordeelt worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 102

(Cap. VI) Van de kerckelicke vermaninghe ende straffinghe

Artikel
102

11. Gheen kercke en sal over andere kercken, gheen dienaer over andere dienaers, gheen ouderlinck noch diaken over andere ouderlinghen ofte diakenen eenighe heerschappie voeren ofte overhant hebben, maer liever sal hem een yeghelick van alle oorsake ende suspitie van dien wachten, hoewel uut plicht der liefde de eene kercke de andere, de een dienaer den anderen etc. niet alleen moghen, maer oock behooren te vermanen.40


40 Het eerste artikel van Emden is hier het laatste geworden. De toevoeging: Hoewel uit plicht der liefde enz., is nieuw en komt bij de volgende synodes ook niet meer voor. De gedachte die er in tot uitdrukking wordt gebracht is dezelfde als in art. 66, waar sprake is van de onderlinge censuur.
De mogelijkheid van een kerkverband naar gereformeerde opvatting ligt in deze twee beginselen, waardoor de kerken elkander vrij laten en tegelijk in verantwoordelijkheid jegens elkander leven. Mogelijk staat de toevoeging in verband met de moeilijkheden die te Aken gerezen waren, vgl. het protest van de Classis Keulen, die bij voorbaat verklaart zich niet aan een eventuele censuur der synode te zullen onderwerpen, Rutgers, a.w., blz. 311v.

Kerkorde Dordrecht (1578) Ond.

PETRUS DATHENUS electus praeses ss.
CASPARUS HEYDANUS Assessor ssi.
ARNOLDUS CORNELIUS Scriba.
IOHANNES CUBUS, Secundum huius Synodi Notarius.
Nomine Synodi Ecclesiarum gallobelgicarum habitae Dordraci XXVº Iunii 1578.

FEUGUEREIUS Acad. Leydensis professor Theol.
IOANNES TAFFINUS verbi Dei Minister Antuerpiae.
IOANNES VIGNIA verbi dei minister Antuverpiae.
RUARDUS ACRONIUS Alcmarianae Ecclesiae minister.
SIBRANDUS VOMELIUS Ecclesiae minister in Hem.
ANDREAS CASTRICOMIUS Ecclesiae Enchusanae minister.
IACOBUS FORESTUS senior Ecclesiae Alcmariana nomine omnium Ecclesiarum NoordtHollandiae.
IOANNES DAMIUS Harlemensis Ecclesiae Minister.
ENGELBERTUS FABER, verbi Dei minister.
IOHANNES A NIEKEN dictus FABRICIUS VENLONIUS verbi dei minister.
CAROLUS RYCKEWAERT Dei Minister Leidae.
IOANNES ARCERIUS Fris, minister Verbi Dei in Classe Leydensi.
YSBRANDUS TRABIUS frisius minister ecclesiae Zandtuico-Germancae ss.
IOANNES LEO minister ecclesiae dei quae est Saltbommeliae ss.
RODOLPHUS VELTIUS Ecclesiae Gorcomianae Minister.
ANDRES HAGIUS FRISIUS, minister verbi Dei in Heenvliet.
GERARDUS CULENBORGICUS Ecclesiae Dei quae Ziericzee est verbi Dei Minister.
IACOBUS ELDENIUS Verbi Dei Minister.
HENRICUS CAESARIUS minister Ecclesiae Schoonhouianae nomine Classis Dordracensis.
IAN IASPAERS SCHERNIERS ouderlinck der kercken tot Brea.
PETRUS PLANCIUS Ecclesiae Meninensis Minister nomine Orientalis ac Occidentalis Classium Flandricarum.
AEGIDUS IOHANNIS FRISIUS nomine classis brielensis eiusdemque ecclesiae verbi minister subscripsi.
HUBERTUS FRANCISCUS verbi minister Aermuydae.
IOANNES GEROBULUS S. Euangelii in Ecclesia Vlissingana ministter ss.

Kerkorde Dordrecht (1578) PV

Particuliere Vraghen

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 1

Particuliere Vraghen

Artikel
1

Of men de artykelen des synodi niet en behoort met ghetuyghenissen der schrifturen te bevestighen.
Is gheantdwoort dat dit onnoodich is omtrent de dinghen die middelmatich syn, ende de ordeninghe der kercke aengaen.
Die niet middelmatich sijn heeft de synodus alsoo ghestelt, dat se de selvighe acht op de authoriteyt der H. Schrifturen ghegrondet te sijne, de welcke soo yemant daerby wil setten sal ’t selve moghen doen.41


41 Reeds in Emden kwam de vraag of men voor de kerkordelijke bepalingen geen schriftbewijs moest aangeven. ‛Zoo hebben de Broederen geantwoort, dat die dingen welke de conscientie aangaan, met Gods Woort moeten bevestigt worden, maar die geene die de ordeninge der Kerken aangaan of middelmatig zyn, moeten tot zulk een noodzakelykheid niet gedreeven worden’. Nú acht de synode zulk een uitspraak niet meer geboden: met betrekking tot de middelmatige dingen is het onnodig. De overige zijn gegrond op de Schrift en het hoeft er niet nog eens opzettelijk bijgezet te worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 2

Particuliere Vraghen

Artikel
2

Of het van nooden is dat de artykelen des synodi van de Overheyt bevestight werden?
Is gheantwordt dat men de overheyt sal bidden dat se die artykelen met hare authoriteyt bevestighen wille, in den welcken de selvighe authoriteyt van nooden is om in ’t werck gheleyt te moghen worden.
Ende daer sullen twee verordent worden om dat met een requeste aen den Staten te versoecken.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 3

Particuliere Vraghen

Artikel
3

Wat men met sulcken dienaer doen sal die sich onder gheen classen ordeninghe begheven en wil?
Is gheantdwoordt, dat men sulck een der particulieren synodo aengheven sal op dat van denselvighen daerin voorsien worde.
Daerbeneffens sal de classis ettelicke verordenen, die de overheyt der ghereformeerder religie van de nutticheyt ende billickheyt deser ordinantie onderrichten sullen, ten eynde dat sij door de authoriteyt der selvighe hierin magh gheholpen werden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 4

Particuliere Vraghen

Artikel
4

Of het den ghenen die door wettelicke uutsprake des kerckenraets ofte classis ghecondemneert sijn, tot allen tijden wanneer wij willen vrij is sich tot grooter vergaderinghe te beroepen?42
Is gheantdwoort, dat de saken te onderscheyden sijn om welcken de beroepinghe gheschiet.
Want daer twee persoonen teghen malcanderen in questie staen sal deghene die ghecondemneert wordt de beroepinghe vrij ende gheoorloft sijn tot de helft van den tijt die daer is tusschen de versamelinghe van de welcke hij ghecondemneert is tot de naeste grooter versamelinghe tot de welcke hij sich beroept, ten ware dat die tijt te cort ware, waervan de classis oordeelen ende besluyten sal.
Maer soo het oordeel uutghesproken is teghen yemanden alleen die ghesondicht heeft, sal de selvighe sich terstont beroepen.
Ende soo yemant op den bestemden tijt sich niet en beroept, die sal van het recht der beroepinghe versteken wesen.


42 De kwestie is afkomstig uit de Nederlandse kerken in Engeland. WMV, S. II, D. I, blz. 44: ‛Op de tweede vraeghe van ontijdighe appellatien, dewijle die saecke van appelleren oft gheappelleert te worden allen ghemeen int generale aengaen mach, hebben de broeders goet ghevonden die te refereren totten nationalen Synodum’.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 5

Particuliere Vraghen

Artikel
5

Of men het oordeel der overheyt van de ghereformeerde religie in ’t afsetten der dienaren ghebruycken sal?
Is gheantdwoort, dewijle het der christelicker overicheyt ampt is te besorghen dat men in godsalicheyt ende eerbaerheyt leve waertoe ghetrouwe dienaren van noode sijn, soo sal men hare bewillinghe in ’t affsetten der dienaren ghebruycken, ghelijck ook van den Synodo verordent is dat men dit in de beroepinghe der selven doen sal.
Hetselfde sal in de translatie ende oversettinghe der dienaren in sonderheyt soo sij eewich ofte ymmers lanckdurich is, onderhouden worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 6

Particuliere Vraghen

Artikel
6

Of het der overicheyt gheoorloft is buyten wille ende weten des kerckenraets die dienaren des woordts aen te nemen ofte af te setten?
Is gheantdwoort: gheensins.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 7

Particuliere Vraghen

Artikel
7

Of alle Dienaren in Vlaenderen gheboren ende in dese Nederlanden ofte in anderen plaetsen den Nederlantschen Kercken dienende, soo sij van eenighe Kercke in Vlaenderen gheroepen werden, die beroepinghe te volgen ghehouden sijn?
Item of de dienaren in het Nederlant gheboren ende in anderen Nederlantschen kercken in vremden landen dienende soo sij van den kercken die in ’t Nederlant sijn gheroepen werden schuldich sijn die beroepinghe waer te nemen?
Is gheantdwoort, nademael het gheheele Nederlant onse alghemeyne vaderlant is,43 dat het gantsch onredelick sij dat de dienaren buyten ’t lant van Vlaenderen ende dogh in den Nederlanden de kercke Christi dienende aen Vlaenderen souden verbonden sijn.
Ende soo vele de andere aengaet die buyten den Nederlanden in den dienste sijn oordeelt de synodus dat men die selvighe oock buyten de bewillinghe harer kercken niet beroepen magh.


43 De grote toeloop tot de prediking van het evangelie in Vlaanderen deed aldaar een sterke behoefte ontstaan aan uitbreiding van het aantal predikanten. De synode gaat uit gan de gedachte, die helaas een illusie zou blijken: het gehele Nederland is ons algemene vaderland. Ook de predikanten die in het buitenland dienden mochten zonder toestemming van hun kerkeraden niet beroepen worden. De synode van Emden had meer oog gehad voor de belangen van de Nederlandse gemeenten (art. 35).

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 8

Particuliere Vraghen

Artikel
8

Of een dienaer op seker conditie van sijner kercke aenghenomen sijnde, door de macht des classis boven die conditien verbonden magh worden?
Antdwoorde, dewijl wij ons selven Christo ende sijner ghemeynte gheheel schuldich sijn soo isset eens ghetrouwen dienaers ampt in redelicke conditien te bewillighen, al is ’t dat se van te vooren niet uutgedruckt en sijn.
Ende de classis sal oordeelen welcke conditien redelick of onredelick sijn.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 9

Particuliere Vraghen

Artikel
9

Of het eenen dienaer gheoorlooft is een rentmeesterschap te bedienen? Antw. Neen het.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 10

Particuliere Vraghen

Artikel
10

Of men een ouderlinck ofte diaken bequaem sijnde om de kercke te dienen dogh een quade ende wederspannighe huysvrouwe hebbende daarom van den dienst der kercke afweeren sal?
Is gheantdwoort, datmen hem wel van den dienste sal afhouden dewijle de huysvrouwe der kercke tot een erghernisse wesen soude, dogh soo hij nu in den dienste is dat men hem niet afsetten sal.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 11

Particuliere Vraghen

Artikel
11

Wat men met eenen dienaer doen sal die wel suyver in der leere ende vroom van wandel is, nochtans gheen gave en heeft om onder de ghemeynte met sijnen predicatie veel vruchts te doene?
Antdw. Ghelijckerwijs dat men de curieusheyt der mensschen niet en behoort te voeden, alsoo bij aldien de ghemeynte ter plaetse daer de dienaer staet haer beclaeght dat sijn maniere van leeren niet veel vruchts doet, soo sal de classis neerstelick hier na vernemen ende soo sijst alsoo bevindt soo sal se hem in sulcken plaetse transfereren daer sijnen dienst nutter sal moghen sijn.
Hierentusschen sullen de kercken ernstelick vermaent worden dat se de dienaers neerstelick beproeven eer sij de selve aen nemen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 12

Particuliere Vraghen

Artikel
12

Hoe ende op wat wijse de kercken haren dienaren haer behoirlick onderhoudt besorghen sullen?
Antdw. Men sal een requeste uut den naem deses synodi schrijven om den Staten over te gheven door Thomam Tilium ende Arnoldum Cornelium.44


44 Herhaaldelijk heeft Taffin zich over de bezoldiging der predikanten tot de Prins gewend. Op de prov. synode van Dordrecht werd meegedeeld, dat hij ‛goede hope gecreghen heeft’ (Reitsma en Van Veen, II, blz. 130). Taffin vreesde dat sommige predikanten van honger zouden omkomen en gedwongen zouden zijn om hun gemeente te verlaten, vgl. C. Boer, Hofpredikers van Prins Willem van Oranje, blz. 86v.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 13

Particuliere Vraghen

Artikel
13

Of een ouderlinck die sijnen tijt uutghedient heeft ende bereyt is noch langher te dienen der ghemeynte wederom magh voorghestelt worden om hem te moghen verkiesen?45
Antw. Ia. Want de tweeiarighe veranderinghe der ouderlinghen is daerom in sonderheyt inghesett op dat se van den laste hares dienstes mochten verlichtet werden.


45 Vgl. boven bij art. 13.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 14

Particuliere Vraghen

Artikel
14

Of een ouderlinck wettelick verkoren sijnde het ampt mach weygheren aen te nemen?
Antdw. Neen, ten ware om seer ghewichtighe oorsaken van den welcke de kerckenraet ende soo het noodich is, de classis kennisse nemen sal.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 15

Particuliere Vraghen

Artikel
15

Of de ouderlinghen omtrent de examinatie der dienaren in den classischen versamelinghen soo wel kuerstemmen hebben sullen als de dienaers des Woordts?
Antdw. Men mach der ouderlinghen advys wel hooren van de suyverheyt der leere der dienaren, maer de dienaers alleen sullen kuerstemmen hierin hebben. Dogh van de gave van uutspreken ende andere dierghelijcke gaven sullen de ouderlinghen oock hare kuerstemmen gheven.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 16

Particuliere Vraghen

Artikel
16

Welck van beyden beter is de aelmoessen na de predicatie aen de Kerckdueren te versamelen ofte onder de predicatie omgaende door het volck?
Antdw. De eerste wijse is beter, nochtans in den kercken daer men die selvighe niet hebben en kan sal men die selve dulden tot dat men se can verbeteren.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 17

Particuliere Vraghen

Artikel
17

Wat een kercke te doen staet dewelcke door de overheyt in den dienst der diaconie verhindert is?
Antdw. Men sal alle neersticheyt doen, dat der kercke haer recht in der bester voeghe wederghegheven worde het welcke eerst de kerckenraet ende daerna oock de classis soo het van nooden is besorghen sal, hetselfde oock aen der hoogher overicheyt versoeckende soo het nootsakelick is.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 18

Particuliere Vraghen

Artikel
18

Of het oorbaer ende noodich is den Bijbel uut den Hebreischen in der Nederduytscher tale over te setten of ten minsten de ghemeyne oversettinghe te oversien, ende wien men desen last oplegghen sal?
Antdwoordt. Men sal wel tot sijner tijt den Bijbel uut der Hebreischen tale oversetten moghen.
Hierentusschen sal men sa na de Francoysche Latijnsche ende andere insonderheyt na de nieuwe Heydelbersche oversettinghe oversien.
Daerbij oock voeghende de Franchoysche annotatien over het Oude Testament.
Dogh soo sal men toesien dat die werck een persoon alleen niet opgeleyt werde, ende sijn verordent de Heere van Ste Aldegonde ende Petrus Dathenus om na bequame mannen uut te sien die dit werck behoirlick sullen konnen uutvoeren.46


46 Sinds 1578 hebben de kerken telkens bij de overheid aangedrongen op een vertaling van de bijbel waarbij ook telkens de naam van Marnix van Sint Aldegonde genoemd werd. Vgl. T. Tilius aan Arendt Cornelisz. te Delft, Briefwisseling van Thomas Tilius medegedeeld door A.A. van Schelven, in: Bijdrgen en mededeelingen van het Historisch Genootschap, D. 55, Utrecht 1934, blz. 168. Zie het historisch overzicht van W. Helmichius op de part. synode van N.-Holland, 1607, Reitsma en Van Veen, I, blz. 404vv.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 19

Particuliere Vraghen

Artikel
19

Of men het boeck der Martelaren vermeerderen sal?
Antdw. Ia. Ende Iohanni Cubo is opgheleyt dewijle hij ettelicke autentyke memorien van Martelaren bij hem heeft dat hij sorgh draghe dat se oversien ende bij het Martelaer-boeck ghedruckt werden, waerin hij van Taffino ende Vinea gheholpen sal worden.47
Is oock van allen anderen dienaren begheert, dat deghene die eenighe memorien van oprechte martelaren hebben, de selvighe aen den voorschreven Cubum seynden.


47 Vgl. F. Pijper, Martelaarsboeken, ’s-Gravenhage 1924; A.J. Jelsma, Adriaan van Haemstede en zijn martelaarsboek, ’s-Gravenhage 1970.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 20

Particuliere Vraghen

Artikel
20

Of men de Institutie Ioannis Calvini in de Nederduytsche sprake correcter oversetten sal?
Antdw. Ia.
Ende is Petro Datheno opgheleyt te doen.48


48 De oudste Nederlandse vertaling van de Institutie verscheen in 1560 gelijktijdig te Emden en Dordrecht. Het korte voorbericht is gedateerd 5 dec. 1560 en ondertekend met I.D. Op 22 sept. 1560 schreef Olevianus aan Calvijn, dat Datheen hem had meegedeeld dat de Institutie in het Nederlands vertaald was. In 1578 verscheen er een herdruk van deze editie, waaraan Datheen echter niet heeft meegewerkt. Vgl. F.L. Rutgers, Calvijns invloed op de Reformatie in de Nederlanden, Leiden 19012, blz. 164v.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 21

Particuliere Vraghen

Artikel
21

Of het nut is de Historie der Nederlantsche gheschiedenissen te beschrijven?
Is gheantdwoort, dat het gantsch profijtelick is. Ende om dit te doen is bestemt de Heer van Ste Aldegonde.49
Ende is allen dienaeren belastet dat se nerstelick die dinghen opschrijven die van de eerste vrijheyt aff in haren contreyen gheschiet sijn, ende de selvighe soo verre sij seker wetenschap daervan hebben tot hare classische vergaderinghe brenghen met uutdruckinghe des tijts wanneer elck dinck gheschiet is.
Dogh sullen se in de voorschreven vergaderinghen neerstelick ghelesen worden opdat voor seker blijcke of se warachtich sijn.
Ende opdat alle dit door versuymnisse niet naghelaten werde, sal de praese in elcke versamelinghe die dienaers daervan vermanen ten eynde dat se teghen den eersten Ianuarii naestcomende aº 79 hare memorien ghereet hebben om de selve tot de kercke van Antdwerpen te seynden diese den Heere van Ste Aldegonde overleveren sal.


49 Vgl. J.G.R. Acquoy, Mislukte pogingen der Nederlandsche Gereformeerde Kerken om hare geschiedenis te doen beschrijven, in: Geschiedkundige opstellen aangeboden aan Robert Fruin bij zijn aftreden als Hoogleeraar, ’s-Gravenhage 1894, blz. 229-257.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 22

Particuliere Vraghen

Artikel
22

Of het niet raetsaem is voor denghenen die gheen latijn en konnen aen te houden dat de uutlegghinghe Calvini over de Evangelisten die nu overghesett is ghedruckt werde?
Antdw. Het is Iohanni Cubo opgheleyt te versorghen dat de copie met den eersten na Delft ghesonden werden, dewelcke door Arnoldum Cornelium dienaer dier kercken teghen het latijnsche exemplaer sal oversien werden opdat sij daer na ghedruckt worden magh.50


50 In 1582 verscheen te Antwerpen: Harmonia, dat is, een tsamenstemminghe uit de drie Evangelisten, vertaald door Gallinaceum. Item op het Ev. Johannis, item de Handelingen der Apostelen, vert. door J. Florianum, vgl. Corpus Reformatorum, Calvini Opera, Vol. 58, 59, c. 488s.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 23

Particuliere Vraghen

Artikel
23

Op een ander vraghe is Ioanni Gerobulo dienaer der kercke tot Vlissinghe last ghegheven in het Nederduytsche over te setten de Chronyke van Carion ghelijck se door Philippum Melancthonem ende Peucerum met Historien ende exempelen verrijckt ende vermeerdert ende op een nieu ghedruckt is.51


51 Een bekend leerboek van de geschiedenis, waarvan in 1629 te Arnhem een vertaling werd uitgegeven door Willem van Zuylen van Nyvelt: Chronica Carionis vanden beginnen des werelts aen tot op den Keyser Carolum den vyfden van dien name. In ’t Latyn beschreven door de geleerde en welvermaerde mannen D. Phil. Melanthonem ende D. Caspar Peucerum.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 24

Particuliere Vraghen

Artikel
24

Op een ander vraghe is Iohanni Arcerio dienaer des Woordts in de classe van Leyden opgheleyt dat hij oversette het boeck Bullingeri van den oorspronck der dwalinghen.52


52 Bullingers geschrift De origine erroris in negocio eucharistiae ac missae verscheen in 1528 te Bazel. In 1582 zag een Nederlandse vertaling het licht bij J. Canin te Dordrecht, gevolgd door de edities van 1595, 1602, 1607, 1611 en een druk te Utrecht 1621. Vgl. Heinrich Bullinger Werke, I. Abt. Bibliographie, Band 1, Zürich 1972, S. 9-17.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 25

Particuliere Vraghen

Artikel
25

Op de vraghe hoe men den toenemenden Wederdooperen teghemoete gaen sal?
Is gheantdwoort: Ten Isten sullen de dienaers des Woorts de fundamenten des gheloofs ende artykelen die tusschen ons ende haer twistich sijn neerstelick ende claerlick haren ghemeynten uutlegghen.
Ten IIen sullen sij haer ghemeynten tot godsalicheyt ende liefde aerstelick vermanen, ende selve met goet exempel voorgaen.
Ten IIIen sullen se de lidtmaten harer ghemeynten naerstelick besoecken.
Men sal oock ten IIIIen verscheyden corte ende clare tractaetkens van den hooftartikelen der wederdoopersche dwalinghen schrijven ende uut laten gaen.
Maer soo vele aengaet de tsamensprekinghen ende disputatien met hen, op die plaetsen daer de ervarentheyt leert dat se niet onvruchtbaar sijn, sullen se aenghenomen worden alleen van den ghenen die de Classis daertoe bequame oordeelen sal.53


53 Na de grote godsdienstgesprekken tussen dopersen en gereformeerden van 1571 (Frankendael) en 1578 (Emden) vroegen de gereformeerden zich af wat het nut was van dergelijke disputen. De Prins was er tegen. Vgl. H. Klugkist Hesse, Menso Alting, Berlin 1928, S. 244ff.; zie G. van der Heyden aan A. Cornlius 1579, ‛So veel my aaengaet, ick achte dattet noch al te vroeg is wederom te disputeren ...’. Men kan de secten het allermeest hinderen door hen de eed en het gewapend bewaken van een stad op te leggen, ‛want daerdoer wordense in haer opinien gequetst, ende vlijtich toesie dat men hare leeraers weere so vele als men can, want al disputeerde men 100 mael, so sal men se daerdoer niet hinderen connen, maer stouter maken ...’, M.F. van Lennep, a.w., blz. 242v.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 26

Particuliere Vraghen

Artikel
26

Oft men gheestelicke comedien ende tragedien voor den volcke in rhetoryke spelen magh?
Antdw. Nademael dese ghewoonte noyt in de Israelitische ofte Apostolische Kercke gheweest is ende vele ongheschicktheden daeruut volghen ende het oock openbaer is dat de facteurs der selver dickwils de fundamenten der christelicker religie niet ghenoegh verstaen, waer uut met recht ghevreest wordt dat vervalschinghe der leere soude moghen volghen, dewijle het oock is een ontheylighinghe van het Woordt Gods, soo behoort men te aerbeyden dat se soo vele moghelick is gheweert ende allle lidtmaten der kercken affgheraden worden.54


54 Vgl. J. Wille, De gereformeerden en het tooneel tot omstreeks 1620, in: Christendom en Historie, Lustrumbundel, Kampen 1931, blz. 96-169.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 27

Particuliere Vraghen

Artikel
27

Of men allerley mensschen kinderen als van hoereerders, afghesnedenen, papisen ende andere dierghelijcken sonder onderscheyt doopen sal?
Antdw. Overmidts de doop den kinderen die in ’t verbont Gods staen toekoemt ende het ghewis is dat deze kinderen buyten het verbont niet en syn, soo sal men se van den doop niet weren. Alsoo nochtans dat se op behoirlicker wijse ghedoopt werden ende van dien ghepresenteert die op de afvraghinghe in de forme des doops begrepen antdwoorden ende de leere toestaen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 28

Particuliere Vraghen

Artikel
28

Of het gheoorloft is eenen onghedoopten voliarighen niet in de versamelinghe der kercke maer in de teghenwoordicheyt des kerckenraets te doopen.
Antdw. Het behoort in de openbare vergaderinghe te gheschieden.
Ende die uut schaemte sulcx weyghert sal daerin vermaent werden. Nochtans sal hy na een ander kercke moghen gaen om aldaer den doop openbaerlick te ontfanghen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 29

Particuliere Vraghen

Artikel
29

Of men den doop van weerden houden sal die van een privaet persoon ofte oock van een ouderlinck bedient is? Antwd. Neen. Hierentusschen, soo het gheschiedde dat een ouderlinck van een kercke ofte een deel der selver daertoe versocht sijnde den doop bediende soo en sal men wel dien doop niet verhalen, om dieswille dat hij eenighe forme van beroepinghe heeft. Ende is nochtans niet te prijsen noch na te volghen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 30

Particuliere Vraghen

Artikel
30

Of het den lidtmaten der kercke gheoorloft is ghetuyghen tott den doop te nemen de welcke gheen lidtmaten der ghemeynte sijn?
Antdw. Het ware wel te wensschen dat alleen de lidtmaten der ghemeynte tot ghetuyghen des doops ghenomen wierden, nochtans sal men de andere lijden soo sij vroom van leven ende den Evangelio niet teghen en sijn.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 31

Particuliere Vraghen

Artikel
31

Of het vrij staet niet alleen den ghemeynten, maer oock den bijsonderen lidtmaten van een yeghelicke ghemeynte ghetuyghen tot den doop te nemen of niet?
Antdw. Het staet vrij.
Sullen nochtans de bijsondere lidtmaten der kercken vermaent worden dat se haer der ordinantie, in der kercken daer van sij lidtmaten sijn aenghenomen, soo veel moghelick is ghelijckformich stellen.
Het welcke oock in allen anderen middelmatighen dinghen te onderhouden is.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 32

Particuliere Vraghen

Artikel
32

Of het vrij staet in den Avontmael des Heeren, koecxkens die men ghemeynelick oblaten noemt te ghebruycken de welcke hoewel sij gheen ghemeyn broot en sijn, nochtans gheen inghedruckte figure en hebben?55
Antdw. Alle kercken sullen daerna trachten dat se ghemeyn broot ghebruycken.
Daer het nochtans noch niet ghebruyckelick is sal daerom niemant eenighen twist aenrichten.


55 Oblaten = hostie. Het convent van Wezel had bepaald: dat in alle kerken gewoon brood en niet een bijzonder soort of ongezuurd brood of iets anders zal gebruikt worden, dat naar bijbelovigheid smaakt, Hoofdstuk 6, 14.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 33

Particuliere Vraghen

Artikel
33

Of men behoort het Avontmael des Heeren op Paesschen, Pyncxter ende Christdagh buyten de ghewone ordentlijcke tijden te houden?
Antdw. Men sal de ghewonelicke tijden onderhouden, ten ware dat somtijts de ghewonelicke tijt ende voorschreven feestdaghen bijna overeen quamen, want alsdan sal de ghewoonlicke tijt daerop moghen verlingt of verkort worden. Alsoo nochtans dat men voornemelick acht neme op het ghebruyck van een yder lant, om niet lichtelick daerin yet te veranderen, sonder ghewichtighe oorsake.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 34

Particuliere Vraghen

Artikel
34

Of het den christenen gheoorloft sij met veranderinghe der cleederen over sijne affghestorven vrienden rouwe te draghen? Antdw. Men sal dese borgherlicke ghewoonte niet openbaerlick straffen.
Soo nochtans yemant eenighe superstitie ofte hovaerdije hierien liete blijcken, die sal vermaent worden, doch men sal daerom over hem gheen wijder straffe ghebruycken.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 35

Particuliere Vraghen

Artikel
35

Of het gheoorloft sij tot den Avontmale des Heeren toe te laten de ghene die wel den Bybel alleen voor Godts Woort bekennen maer de ghewonelicke vraghen die men denghenen voorhoudt die ten avontmael gaen sullen niet beantdwoorden noch daerin bewillighen willen?
Antdw. De Kercken sullen hare ghewonelicke wijse van de belijdenisse des gheloofs af te eysschen onderhouden ende een yeghelick is schuldich rekeninghe sijns gheloofs te gheven na de leere Petri.
Want het oock niet en betaemt, dat men een ghemeyn ghebruyck der ghemeynte om somighe bijsondere persoonen veranderen soude.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 36

Particuliere Vraghen

Artikel
36

Wanneer men trouwen sal voor of na de predicke?
Antdw. Het is vrij.
Ende wordt oock in der vrijheyt der kercken ghelaten dat men of terstont na de predicke eer men het ghebet doet, of na het ghebet trouwe.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 37

Particuliere Vraghen

Artikel
37

Of men die trouwen sal, dewelcke afghesneden syn?
Antdw. Ia. Welverstaende dat men se aernstelick tot boetverdicheyt vermanen sal.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 38

Particuliere Vraghen

Artikel
38

Of het den Overheden gheoorloft sij de houwelicken alleen te vercondighen ende te bevestighen sonder aenroepinghe des naems des Heeren ende sonder eenighe forme des kerckendienstes?
Antdw. Men sal hier van rijpelick ende voorsichtelick met den Staten handelen dat het niet langher en gheschiede.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 39

Particuliere Vraghen

Artikel
39

Of het houwelick van een persoon die sijner huysvrouwe halfve suster na 20 iaren tot een huysvrouwe ghehadt ende kinderen daer bij ghewonnen heeft, voor wettelick te houden ende te lijden is.
Antdw. Het en is gheen houwelick maer een bloetschande. Ende daeromme sal ’t van gheender werde ghehouden werden. Men sal nochtans de Overheyt bidden, dat na keyserlicke rechten de kinderen voor wettelick ghekent worden die door onwetenheyt als het houwelick noch stont, gheprocreert syn.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 40

Particuliere Vraghen

Artikel
40

Hoe de houwelicken die in de vervolghinghe heymelick bevesticht sijn, nu opentlick bevestight sullen werden opdat se voor wettlick ghehouden werden?
Antdw. Men sal hier van met den Staten handelen soo Godt de vrijheit der religie verleent.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 41

Particuliere Vraghen

Artikel
41

Of het den lidtmaten der ghemeynte vrij staet hare kinderen ten houwelicke te gheven den ghenen die gheen lidtmaten der ghemeynte en sijn?
Antdw. Soo sij vianden der religie sijn staet het gantsch niet vrij.
Maer soo sij der religie niet teghen sijn ende een goede hope van hen gheven dat se in de kennisse der waerheyt toenemen sullen ende beloven hare partije in de oeffeninghe der religie niet te verhinderen, soo is het gheoorloft.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 42

Particuliere Vraghen

Artikel
42

Hoe men der ghewonelicke dronckenschap ende anderen grove ghebreken die onder het volck alsoo regneren datse niet beterlick schijnen te wesen remedieren sal? Antdw. De Classes sullen na gheleghentheyt van een yder plaetse daerin voorsien.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 43

Particuliere Vraghen

Artikel
43

Wat men doen sal met den ghenen die hen tot openbare dansen begheven?
Antdw. Overmidts de dansinghen ghemeynlick een lichtverdicheyt die den christenen niet en betaemt medebrenghen ende aenlockinghen der vleesschelicker lusten sijn ende daerbenevens den godsalighen veraergheren in sonderheyt in den tijt van ghemeyne nooden, soo sullen se ghestraft worden die hen daertoe begheven, ende soo sy hartneckelick voortvaren na verscheiden vermaninghen, van de ghemeynschap des H. Avontmaels affghouden worden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 44

Particuliere Vraghen

Artikel
44

Hoe men handelen sal met den ghenen wiens openbare sonde door lanckheyt van tijde in verghetenheyt ghekoemen is?
Antdw. Men sal hem totten Avontmael toelaten met voorgaende vermaninghe ende heymelicke schultbekennninghe.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 45

Particuliere Vraghen

Artikel
45

Hoe men in den openbaren ghemeynten handelen sal, ten eersten met den ghenen, die na de vrijheyt van den iare 66 het pardoen ghehaelt hebbende de religie met een eedt verloochent hebben?56
Ten tweeden met den ghenen die de religie met eedt niet verloochent nochtans het pardoen ghenoten hebben.
Ten derden met den ghenen die hen sonder dit pardoen tot de afgoderye des pausdoms begheven hebben?
Ende ten IIIIen met den ghenen de welcke hen soo verre niet verlopen hebbende nochtans van de oeffeninghe der religie in der ghemeynte sick afghesondert hebben.
Antdw. Soo vele de eerste aengaet, die sullen met teghenwoordicheyt hares persoons opentlick hare schult bekennen. Aengaende de tweede de welcke sonder versweeringhe der religie het pardoen ghebruyckt hebben, die en sullen opentlick voor der ghemeynte niet verschijnen, maer met hen sal na het oordeel des kerckenraets ghehandelt worden, hetwelcke oock in de sake der derden gheschieden sal.
Maer soo vele de laetste belanght, sullen alleene van den dienaren ende ouderlinghen van hare nalaticheyt ende onachtsaemheyt vermaent worden.


56 Een eerste algemeen pardon dateert van juli 1570 onder Alva, het tweede is van 6 juni 1574 onder Requesens, zie Brandt, a.w., blz. 515, 553 en Algemene Geschiedenis der Nederlanden, Deel V, Utrecht 1952, blz. 21v., 64. Op vele classicale vergaderingen was de vraag aan de orde geweest hoe men diende te handelen met hen ‛die het pardon gehaald hadden’.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 46

Particuliere Vraghen

Artikel
46

Hoe men handelen sal met den ghenen die uut der ghemeynte in een ander plaetse vertrecken, ende hen bij der ghemeynte dier plaetse niet en voeghen, ofte oock haer niet vromelick en draghen?57
De Antdwoorde: De kercken uut de welcke sij vertrocken sijn sullen totten kercken dier plaetse daer sij henen sijn ghegaen schrijven, dat se met sodanighen handelen ende soo het moghelick is, tot de ghemeynschap wederbrenghen, ofte anders bij trappen na de christelicke straffe met hen voortvaren.


57 De kwestie is afkomstig uit de Nederlandse kerken in Engeland, zie Hessels, Archivum, T. III, P. I, p. 510s., waar de kerkeraad van Sandwich de kwestie voorlegt aan de kerkeraad van Londen, hoe men dient te handelen ‛in de zaecke der discipline met sulcke broeders oft susters die vuyt dese Kercken van Enghelant ofte van een ander weghe in onsen Vaderlandt commende, hen aldaer geheel ongheschictelick, onghebondelick ... draeghen, sommighe geheel sonder eenighe religie levende, sommighe oock den Baal anhanghende, alles met grooter droufheit der vromen, arghernisse der swacken ende gheen cleene lasterynghe der godtloosen ende bijzonder der secten, roupende: dat zijn uwe broeders ende susters, sulcke duld men, men snijtse niet af, ghemeenten sonder orden ... etc.’.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 47

Particuliere Vraghen

Artikel
47

Of de kinderen die in den ghereformeerden ghemeynten ghedoopt sijn tot hare iaren ghecomen sijnde der kerckelicke straffe onderworpen sullen wesen, ende soo sij vermaent wesende hartneckich blijven, of men se dan afsijnden sal hoewel sij hare gheloove noch niet beleden ende tot den Avontmael des Heeren niet begheven hebben?
Antdw. Dewijle de doop een alghemeyne ghetuyghenisse is des verbondts Godes hetwelck den kinderen der christenen toebehoort soo langhe sij door openbare afval hetselfde niet en verwerpen, soo sullen door openbare afval hetselfde niet verwerpen, soo sullen de openbare ende alghemeyne vermaninghen ghelijck de propheten tot het Israelitische volck ghebruyckt hebben in den openbaren ende vrijen ghemeynten ghenoegh wesen.
Maer dewijle de belijdenisse des gheloofs ende ghemeynschap des H. Avontmaels een bijsonder ghetuyghenisse is in der kercke Gods, door het welcke deghene die teghen het verbont Gods ghesondicht hadden wederopghenomen worden (ghelijck eertijts de afvallighe Israelieten niet door een nieuwe besnijdenisse maer door de ghemeynschap des paeschlams tot de ware kercke Israels wederghebracht worden) soo sal men gheen afsnijdinghe ghebruycken dan teghen de ghene in den welcken door het Avontmael des Heeren het verbont Gods op een nieu verseghelt is.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 48

Particuliere Vraghen

Artikel
48

Of het ghenoegh is in den openbaren kercken daer vele spotters des woordts Gods bij koemen dat de ghene die openbaerlick ghesondicht hebben, voor den kerckenraet hare schult bekent hebbende, met der kercke alsoo versoenen?
Antdw. Dewijle men de eere des ghevallen broeders behoort te verschoonen, ende de selvighe openbaer nadeel lijden soude soo hij opentlick voor de spotters verschijnen soude, ofte sijnen naem in der predicatie uutgheroepen soude worden, soo is ’t ghenoegh dat de versoeninghe gheschiede voor den kerckenraet in teghenwoordicheyt der ghenen die de kerckenraet oordeelen sal datt er behooren bij te wesen. Alsoo nochtans dat sonder sijnen naem te noemen (tensij dat het seer nootwendich is) sijne misdaet ende boetverdicheyt den volcke voorghestelt werde, daerin de kerckenraet na de omstandicheden (de welcke met grooter voorsichticheyt te overlegghen sijn) handelen ende soo het van noode is, met de classe raetslaghen sal.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 49

Particuliere Vraghen

Artikel
49

Of het gheoorloft is in een stadt daer een Walsche kercke is, een dienaer die van elders koemt eenen anderen dienst op te richten, die afghesondert sij van den dienst der voorschreven kercke, voor een of twee franchoysche huysghesinnen, daerbij nemende 8 of 10 Walsche personen dewelcke van den ghewoonlicken dienst de Walscher kercke om den lanckdurighen twist affgheweken sijn, uut den welcken hij ouderlinghen ende diaconen verordent, also dat de classis in desen nieuwen dienst niet en bewillicht, ende de ordinaire kercke haer daer teghen sett?
Is gheantdwoort, dat sulckes gantsch niet gheoorloft is, ende dat de ghene die sulcx begaen heeft een afschueringhe van de kercke ghemaeckt heeft. Dat oock de andere die haer van de ordinaire kercke affscheydende tot desen nieuwen dienste ghevoeght hebben daerin hebben ghesondicht.58


58 Voor de moeilijkheden in Aken zie men Acten van de Classicale en Synodale vergaderingen der verstrooide gemeenten in het land van Cleef, Sticht van Keulen en Aken, 1571-1589, uitg. H.Q. Janssen en J.J. van Toorenenbergen, Utrecht 1882, WMV, S. II, D. II, blz. 66vv., 71v., 75. De Waalse synode had o.a. Taffin afgevaardigd om aldaar orde op zaken te stellen, zie Livre Synodal, p. 38. Dit werd als eigenmachtig optreden gekenschetst door de Classis Keulen, zie Rutgers, a.w., blz. 310vv. De synode sprak uit dat het optreden van de Waalse synode terecht was, zie part. vragen 51 en voegde aan art. 102 van haar kerkorde toe dat naar de plicht der liefde de ene kerk de andere behoort te vermanen en dat dit niet alleen in haar vrijheid staat.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 50

Particuliere Vraghen

Artikel
50

Indien de kerckenraet der voorschreven ghemeynte gheen middel en hadde om desen dienaer te bedwinghen, ende van der classe (de welcke uut nederduytsche ghemeynten (twee uutghenomen) bestaet) daerin niet voorsien wordt, ende gheen hope en is dat de generale synodus tesamen koemen sal dan na eenen langhen tijt, of de synode aller Walscher kercken, soo om dese als om andere ghewichtige oorsaken tsamen gheroepen, na hare schuldighe plicht doet, soo sij eenighe van haren dienaers afveerdicht om tot die Walsche kercke te gaen ende sodenighen lanckdurighen twist ende schadelicke schueringhe met hulpe van de dienaers der stadt arbeyden wegh te nemen?
Antdw. Ten is hen niet alleen gheoorloft gheweest, maer sij hebben ’t van weghen haren conscientie ende des ghebots Godes oock moeten doen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 51

Particuliere Vraghen

Artikel
51

Of sodanighe afgheveerdichde dewijle de kerckendienaers der nederduytscher sprake de sake totten classem uutstelden die sij seijden dat na den tijt van twee of dry maenden eerst vergaderen soude ende hierentusschen de kercke door den tweedracht ende voornemelick door dese schueringhe lieten verloren gaen, mochten ende behoorden met den dienaer die de kerkcke verschuert hadde te handelen om de schueringhe wegh te nemen ende de kercke weder in vrede te stellen?
Antdworde. Hoewel die dry of vier nederduytsche dienaers met den Walschen synodo gheen ghemeynschap en hadden, soo hebben sij nochtans niet recht ghedaen dat se niet terstont metten afgheveerdichden om den ghemeynen brant uut te blusschen toegheloopen syn.
Ende de afgheveerdichde van de Walsche synode hebben gedaen na haren schuldighen plicht.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 52

Particuliere Vraghen

Artikel
52

Of men de vrouwenkrachters, dootslaghers, verraders ende die derghelijcke grove feyten begaen hebben, hoewel sij haer bekeeren nochtans om de grovicheyt der feyten wille behoort af te snijden?
Antdw. Men sal gheen boetverdighe afsnijden, maer wel voor eenen tijt van den Avontmale des Heeren afhouden om de groffvicheyt der sonde te betuyghen, de aerghernisse wech te nemen, anderen een vreese aen te doen, ende hare boetverdicheyt te beproeven.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 53

Particuliere Vraghen

Artikel
53

Op de vraghe van de sake van Niclaes le Preu daer van in de requeste den synodo overghegheven breeder vermeldet wordt, is gheantwoort, dat de voorss. Nicolas niet bij de tweede maer bij de eerste huysvrouwe hem behoort te voeghen, dewelcke allene van den synodo voor sijne wettelicke huysvrouwe bekent is.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 54

Particuliere Vraghen

Artikel
54

Op de vraghe welcke sonden openbaer sijn, is gheantdwoordt, dat een openbare sonde is die openbaerlick voor een yeghelick begaen wordt, of die op een plaatse, welck van naturen publick is (als de iurisconsulti segghen) hoewel dat se weynich mensschen dien ghedaen wordt, off die door de hartneckicheyt des sondaers uut heymelick openbare wordt, of ten laetsen alse om hare grouwelickheyt der openbare straffinghe werdich gheacht wordt. Alsoo sijn de sonden Davidis teghen Uriam, Ananiae ende Sapphirae teghen den H. Gheest openbaer ghemaeckt ende voor openbare sonden ghestraft gheweest.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv 55

Particuliere Vraghen

Artikel
55

Of het oorbaer is dat de dienaers in haren predicatien de oude vaders allegieren ende de toehoorders tot de schriften der nieuwer scribenten wijsen als Lutheri Calvini etc.?
Antdw. Men sal de artykelen der christelicker leere in de predicatien met gheen andere dan alleene met ghetuyghenisse der Heyligher Schrifture bevestighen.
Maer de ghetuyghenissen der vaderen sal men matelick ghebruycken moghen voornemelick ter plaetsen daer men de papisten van harer hartneckicheyt moet overtuyghen. Maer de namen der nieuwen schribenten sal men in de predicatien gheheel nalaten.

Kerkorde Dordrecht (1578) Pv Ond

Particuliere Vraghen

PETRUS DATHENUS, electus Synodi huius praeses.ss
ARNOLDUS CORNELIUS, Scriba.
IOHANNES CUBUS, alter huius Synodi Notarius.

Kerkorde Dordrecht (1578) Ind

[Kerkelijke indeling]

Afdeylinghe der Particuliere Synoden bij provisie, tot welcke de classes hare ghedeputeerde schicken sullen.59

Hollant.

Noorthollant heeft vier classes, Alcmaer, Horn, Enckhuysen ende Eedam, makende te samen een partic. Synodum.

Amsterdam, Muyden, Wesep ende Naerden met haer dorpen maken eenen classem.
Harlem met carmerlant eenen classem.
Rynlant eenen classem.
Dese dry classes maken te samen eenen partic. Synodum.
Suythollant ende ’t lant van Voren heeft 5 classen, Delft, Sgravenhaegh, Rotterdam, Briel, Dordrecht, met haren dorpen, de welcke een partic. Syn. maken.

Zeelant.

Gantsch Zeelant heeft vier classes, Walcheren, Suytbeverlant, ter Tholen met St. Martensdyck ende Romerswale, Schouwen met Duvelant ende Sommersdijck. Dese 4 classen maken eenen part. Synod.

Brabant.

Brabant heeft dese classen: I. Antwerpen, Mechelen, Liere, Herentals; II. Bruyssel, Halle, Vilvoorde, Enghen, met haren dorpen; III. Loven, Thienen, Leeuwen, Aerschoot, Sichen, Diest ende Halen; IIII. Breda, Berghen op Zoom, Roosendal, Hooghstrate ende Turnhout; V. Shertog.bosch, Eyndhoven, Tielborgh, Oosterwyck, Beke; VI. Grave, Het lant van Cuyck, met sijnen dorpen.
Dese ses classen maken eenen Synod. particularem.
Maestricht, Maseyck, Hasselt, Werdt, Het Graefschap van Valckenborgh ende ’t lant Overmase, Limborgh ende Aken, met de omligghende kercken. Dese maken eenen Syn. partic.

Ghelderlant.

De Veluwe ende ’t rijck van Nimmeghe metter beue maken eenen Synodum.

Het overquartier ende de graefschap van Zutphen ende den Bergh enen Synodus.

Het sticht van Utrecht met sijnen Dorpen tot Lambroeck een classis.
Montofrt ende Yselsteyn een classis.
Wyck met sijnen dorpen een class.
Amersfort met sijnen dorpen een class.
Rhenen met Ameronghen een class.
Deze 5 classen maken eenen Synod.

Westvrieslant.

Oostergou eenen Synod.
Westergou een Synod.
Sevenwolden een Synod.

Groeningherlant.

Groeninghen met sijnen steden ende dorpen een Synodum.

Overijssel.

Overijssel, Drenten, Twenten ende Linghen een Synod.

Vlaenderen.

Ghent, Brugghe, Cortryck, Oudenaerde een Synod.
Ypere, Dixmude, Vuerne, Nieport, Meenen ende west lancks de Leye, Cassel, Berghe, Borburgh, Grevelinghe een Synodus.

Henegouwe.

Henegouwe ende Walsbrabant een synodus.

Artoys.

Artoys ende Lalein een Synod.
Cambrey een Synod.
Basse Flandre, Tournay, Lille een Synodus.

Namur.

Namur een Synodus.

Limburg ende Liege een Synod.

De verstroyde Walsche kercken in de Nederlantsche steden een Synod.

De verstroyde kercken in Enghelant een Synod.

De verstroyde kercken in Duytslant een Synod.

Die kercken ende Classen die verordineert sijn om de partic. Synod. te beroepen, aen de welcke men alle swaricheden overschryuen sal:

Horn in Northollant.
Leyden in Middelhollant.
Dordrecht in Suythollant.
Middelburgh in Zeelant.
Ghent in Oostvlaenderen.
Ypere in Westvlaenderen.
Bruyssel ende sHertoghenbosch in Brabant.

Item syn vercoren de kercken van Delft ende Antwerpen over de Nederduytsche sprake ende de Walsche kercke van Antwerpen over de Walsche, om den toekoemenden Synodum nationalem te bestemmen.


59 Voor de kerkelijke indeling in Nederland zie H.E. von Hoffmann, Das Kirchenverfassungsrecht der niederländischen Reformierten bis zum Beginne der Dordrechter Nationalsynode von 1618/19, Leipzig 1902, S. 49-61.

Kerkorde Dordrecht (1578) Bijl

Bijlage volgens Nr. M12 uit het archief van de classis Nijmegen (= Rijksarchief Gelderland)

De Matrimonialibus Judiciis 
1. Matrimonium causa mixta dicitur quia partim conditionibus verbo divino expressis necessariis, et hominis arbitrio nunquam mutandis, partim humano jure statutis et voluntate contrahentium, magna ex parte omittendis aut obscurandis coit.
2. Divinitus monemur, ut matrinomium contrahentes id in Domino ex praescripto verbi dei faciamus, 1 Corinth. 7.
3. Praescriptae conditiones a deo sunt de questione, an est (ut vulgo loquuntur), quid est et quale est.
4. Ad quaestionem an est, pertinet, necessarium omnino esse ei quem cupiditas urat, matrimonium; ei vero, qui continens est, adiaphoron, ibidem.
5. Ad quaestionem quid est, referendum est quod unius viri cum una muliere consuetudine individua definitur, Gen. 2, Matthi. 19.
6. Ad quaestionem quale est, quod intra certos gradus consanguinitatis et affinitatis consistit, quod parentum arbitrio, inter aetate minores et semper partium libero consensu coalescat.
7. Haec omnia verbo dei non solum imperantur, sed per partes ita explicantur ut si quid illis dubium oriatur, solo eo verbo consulto enucleari queat. Ideo in Ecclesia Israelitica, Christiana veteri et hac nostra obtinuit, ut sacerdos cuius os custodit sapientiam et (legis) dei exercituum interpres est, Malach. 2, cum suo Synderio controversias matrimoniales discuteret, ideo Christus tanquam Propheta Patris, de hac quaestione consulitur et statuit, Matth. 5 et 19 et alibi: nec id in genere tantum sed particulatim.
8. Conditiones humano jure praescriptae sunt de dote, alibi certa, alibi pacto voluntario promittenda, de successione liberorum, de poena violati istius pacti mitiganda vel exacerbanda.
9. Quod matrimonium sequatur dos civile, quod certa alibi, alibi voluntaria jus humanum est, quod voluntate contrahentium nunc remittatur, nunc amplificetur quod denique in favorem primi vel secundi matrimonii, liberis ex hoc oriundis, maior, illius vero minor hereditas relinquatur, res est libera.
10. Itaque in veteri Christiana Ecclesia, ubi plane civilis ab ecclesiastica jurisdictione distincta fuit, de his rebus constituere, penes magistratum autoritas semper fuit, et si qua orta esset de his controversia, eam disceptandam retinebant.
11. De potestate et vi, qua homines ad eas praestandas coguntur, res est diversa. Nam in Israelitica Ecclesia, ubi jurisdictio utraque bona ex parte penes summum pontificem fuit, potestas eidem et autorits in utrasque conditiones concessa est. Christus vero hanc distinctionem in se primum sanxit, ut autoritas esset penes Ecclesiam, potestas vero penes Magistratum, um de adulterio statuit, sed poenam irrogare recusat.
12. Summa istius tractationis est, unicas Ecclesiae esse partes in causis matrimonialibus conditionum sed divinarum autoritate habere. Magistratus duas, humanum nimirum autoritatem et gladii potestatem.

De Divortio 
1. Dissoluti matrimonii duae sunt partes, divortium et desertio. Divortium differt a desertione, quod haec a parte nocente, illud ab innocente fiat.
2. Sola Fornicatio (innocenti) personae ad divortium justa est causa, Matth. 19.
3. Eaque probanda est Ecclesiae, quae ad reconciliationem partem offensam hortabitur. Sed si his obtineri non possit, Magistratui ut divertendi, potestatem faciat ex judicio Ecclesiae incumbit.

De Desertione 
1. Desertio vel Religionis praetextu a nocente parte, vel taedio conjugii, aut alia quavis causa committitur.
2. Si Religionis causa pius ab impio deseratur, sequetur consilium Pauli, 1 Cor. 7.
3. Ita tamen ut conscia Ecclesia et rescindente priorem contractum Magistratu omnia agat.
4. Si aliam quamvis ob causam politicas leges praeeunte consilio Ecclesiae in Domino sequatur.

De Repudio 
Omittitur Matrimonii pactum, non praestitutum ea sola causa, eoque omnino modo quo absolutum scinditur.

De Secessione 
Secedunt a se conjuges propter importunam vitae consuetudinem. Sed Ecclesiae est eos ad reconciliationem hortari, quam si Ecclesia non obtinerit eos matrimonium intermittere, non dissolvere, novis contractis, non patietur Ecclesia.