Kerkorde Dordrecht (1578) I.

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 1

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
1

1. Men sal overal toesien dat bequame persoonen tot den dienste des godlicken Woordts beroepen worden.
Ende daerom en sal men niemant tot denselven dienste beroepen dan deghene die men ghenoeghsaem beproeft heeft, datse reyn in der leere ende oprecht van leven sijn, met gaven om andere te onderwijsen verciert ende een goet ghetuyghenisse binnen ende buyten der ghemeynte hebbende.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 2

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
2

2. De nieuwelinghen die het pausdom ofte eenighe secten eerst verlaten hebben, en sullen totten dienst des godlicken Woordts niet toeghelaten worden voordat de ghemeynte van harer suyverheyt ende bestendicheyt in der leere ende oprechticheyt des levens ghenoeghsaem sal versekert sijn.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 3

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
3

3. Als men eenen dienaer beroepen wil, dewelcke tevooren in den dienst noyt gheweest is, soo sal ’t selfde met ghemeyne ghebeden ende openbaer ofte heymelick vasten gheschieden1 na gheleghentheyt der kercken, maer dit en sal niet noodich sijn als yemant beroepen wordt die den dienst voormaels bedient heeft. Alsoo nochtans dat de aernstighe ghebeden tot desen handel dienstelick nemmermeer naghelaten sullen worden, hetwelcke oock in de verkiesinghe der ouderlinghen ende diakenen ghenoegh sijn sal.


1 De kerken in Engeland wilden dat ook bij de verkiezing van ouderlingen en diakenen een publiek vasten voor de gemeente zou worden afgekondigd.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 4

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
4

4. De benoeminghe der dienaren sal gheschieden van den kerckenraet met bijvoeghinghe der diaconen ende het oordeel der classe, soo deselve tesamen koemen kan, ende, soo niet, van twee oft dry naestgheseten dienaren derselver.
De ondersoeckinghe sal van denselven gheschieden, bij denwelcken de beroepinghe staet.
Dewelcke ondersoeckinghe voornemelick over die sal gheschieden, die tevooren in den dienst niet gheweest oft niet ghenoeghsaem ondersocht en sijn.
Maer soo vele denghenen aengaet welcke de universiteyt van Leyden ofte eenighe andere universiteyt onser religie bequame gheoordeelt sal hebben, en sullen van nieuws niet gheexamineert worden, wel verstaende soo vele de leere aengaet.2
De dienaers aldus beproeft ende vercoren sijnde, sullen der ghereformeerde overheyt aenghegheven, ende voorts der ghemeynte der tijt van veerthien daghen voorghestelt worden: opdat, soo yemant yet hadde, hetselfde onverhindert mochte voortbrenghen, hetwelcke hij in tijts bij den kerckenraedt doen sal, opdat deselvighe met somighen uut der classe daervan rijpelick oordeelen magh.3
Ende soo niemant yet voortbrengt, sal het swijghen voor bewillighen gheacht worden.


2 De universiteit van Leiden was gesticht vooral met het oog op de studie van de theologie. In 1582 schreef Prins Willem: Mihi sane cum primum auctor essem instituendae Scholae, illud imprimis propositum erat, ut studii Theologiae prima et summa haberetur ratio. Vgl. H.H. Kuyper, De opleiding tot den dienst des Woords bij de gereformeerden, ’s-Gravenhage 1891, blz. 336vv.; 331vv.
3 De synode van de Waalse gemeenten wilde de verkiezing en benoeming der dienaren laten geschieden door de kerkeraad, naar het oordeel van de classis, of van twee of drie genabuurde dienaren. Belijdende leden, die avondmaal vierden dienden ingeschakeld te worden in de procedure der approbatie, waarbij het zwijgen voor instemming zou worden gehouden, Livre synodal, p. 36s.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 5

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
5

5. Daerna sullen sij van eenen dienaer in harer dienst met bewillighinghe ende beantwoordinghe der navolghende stucken bevesticht worden.
Ten Ien of sij ghevoelen dat sij van Gode ende sijner ghemeynte wettelick tot desen dienste beroepen sijn?
Ten IIen oft sij de H. bijbelsche Schrift voor het eenich Woordt Gods ende de volcomen leere der salicheyt houden ende alle ketterijen daerteghen strijdende verwerpen?
Ten letsten, of sij haren dienst na den reghel deser leere ghetrouwelick te bedienen, ende denselven met een vroom leven te verchieren bereyt sijn?
Item soo sij yets doen dat strafbaar is, of sij haer selven der christelicker vermaninghe onderwerpen?
Dit ghedaen sijnde, sullen sij met oplegginghe der handen daer het met stichtinghe gheschieden kan ofte anders met het gheven der rechterhant der ghemeynschap tot den dienst der kercken aenghenomen werden ende met den ghebede Gode bevolen.4
Waerna oock de ghemeynte kortelick hares ampts tot den dienaer vermaent sal worden.


4 De kerkelijke wetten op last van de Staten ontworpen (1576) geven als negende artikel: In het bevestigen sal iemandt van den Predikanten eene oratie van het Predikampt doen, daer naer sullen ook gebeden werden gestort, op dat Godt den nieuwen Predikant kracht verleene, om en aengenomen dienst wel uit te voeren, ’t welck wy hebben geacht genoeghsaem te wesen, om dat de oude ceremoniën tot soo afschouwelyke superstitien verloopen syn. Hooijer, a.w., blz. 122. De predikanten hadden in handen van de Overheid een ambtseed af te leggen.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 6

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
6

6. Ghelijckerwijs niemant tot desen dienst en behoort beroepen te worden dan deghene die men een seker plaetse toestelt,5 alsoo moet een dienaer die noch aen gheen kercke verbonden is, hem selven gheheelick der ghemeynte die hem beroept, toeeyghenen. Ende soo de ghemeynte ofte de dienaer eenighe conditien uut bespreeckt in dewelcke de eene der partien weyghert te verwillighen, soo sal ’t der classe toestaen daervan te oordeelen.
Het sal oock den dienaer niet gheoorloft sijn met verlatinghe sijnder ghemeynte eene andere beroepinghe elders aen te nemen sonder het consent sijnes kerckenraets ende classis, ghelijck oock gheen ander kercke hem sal moghen ontfanghen, eer hij wettelicke ghetuyghenisse sijns afscheyts ghetoont hebbe. Maer soo het gheschiedde dat yemant uut sulcken plaetsen quame in denwelcken noch kerkenraet noch classe en is, deselve sal van eenighe naestgheseten dienaren ofte anderen gheloofwerdighen mannen ghetuyghenisse brenghen.
Ende op d’ander sijde sal de ghemeynte oock ghehouden sijn hare dienaers van behoorlick onderhoudt te versorghen.


5 De gereformeerden kenden niet de z.g. absolute ordinatie, waarbij een predikant niet aan een eigen gemeente verbonden werd. Ambt en gemeente zijn op elkander betrokken.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 7

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
7

7. Dewijle de dienaers haer leven lanck aen haren dienst verbonden sijn, soo en isset niet gheoorloft datse hen tot eenen anderen staet des levens begheven ofte oock haren dienst onderlaten, ten ware dat sij gheen ghemeynte en hadde om te bedienen; ende soo het gheschiedde dat sij door ouderdom ofte sieckte onbequaem wierden tot oeffeninghe hares diensts, soo sullen sij nochtans dies niettemin de eere ende den naem eenes dienaers behouden.
Ende opdat sij den overighen tijt hares levens eerlick toebrenghen moghen, soo sullen sij van den kercken versorght werden.6
Soo sij oock om dese ofte eenighe andere oorsaken haren dienst voor eenen tijt nalaten moeten, soo sullen sij nochtans hen tot allen tijden der beroepinghe der ghemeynte onderwerpen.
Ende het en betaemt niemant van d’een plaetse tot d’ander te reysen om te predicken dewijle het ampt der apostelen ende evangelisten voor langhen tijt in der ghemeynten Godes opghehouden is.7


6 De kerkelijke verplichting werd door de overheid overgenomen.
7 Deze bepaling richt zich vooral tegen de doperse gewoonte die bij sommige rondtrekkende predikers gevonden werd. Een uitzondering werd wel gemaakt voor de kerken onder het kruis, hoewel ook daar overigens aan deze regel streng de hand werd gehouden.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 8

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
8

8. Die in eenigher vorsten ofte anderer heeren hoven den  dienst des Woordts bedienen sullen oock ordentlick ende wettlick ghelijck andere beroepen werden, der belijdenisse des gheloofs ende kercklicke ordeninghe onderschrijven ende uut den alderbequaemsten des hofghesins ouderlinghen ende diakenen stellen. Sij sullen ook in classen ende synoden verschijnen, ende hen het oordeel der selver als andere dienaers onderwerpen.8


8 Over hofpredikers: C. Boer, Hofpredikers van Prins Willem van Oranje. Jean Taffin en Pierre Loyseleur de Villiers, ’s-Gravenhage 1952, blz. 75vv.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 9

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
9

9. Die sonder beroepinghe ende buyten de wettlicke ordeninghe der kercken haer selven in den dienst indringhen, hetsij dat hetselfde gheschiede in ghemeynten daer alreeds ordeninghe ghestelt is, oft datse van somighe private persoonen onder denwelcken gheen ordenighe en is beroepen werden, sullen van den naestgheseten kerckendienaeren de ordeninghe der kercken te volghen vermaent werden, endo soo sij tweemael vermaent sijnde niet ghehoorsaem en sijn, sal de classe tesamen koemen ende de soodanighe verclaren verschuerders der kercken ende loopers te wesen.9
Deghene oock die desulcke hooren, sullen broederlick vermaent ende met ghevoeghelicke redenen totter ordeningh ghebracht werden.


9 De Waalse synode oordeelde: La Compagnie est d’advis que les Ministres ne puissent estre dicts schismatiques que par l’advis de la Classe, ou les deputez d’icelle. Et pour le regard des auditeurs, sur la fin, soit adiousté, que les admonitions et divers moyens soyent essayez pour les ramener à leur devoir avant que passer outre. Dit oordeel hangt samen met de situatie in Aken, zie part. vragen 49-51.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 10

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
10

10. Ghelijck men sonder wettelicke ghetuyghenisse niet lichtverdelick eenighe beschuldinghe teghen eenen dienaer toelaten magh, alsoo wanneer hetselfde wettelick gheschiet, soo sal hij anderen tot een exempel ghestraft worden.
De grove feyten ende misdaden die men acht dat met opschortinghe ofte afsettinghe des dienstes moeten ghestraft werden, sijn onder andere deze de voornaemste valsche leere ende ketterije, verschueringhe der ghemeynte, openbare godtslasteringhe, simonie, trouweloose verlatinghe sijnes dienstes ende indringhinghe in eens anders dienst, overspel, hoerdom, dieverye, ghewonelick dronckenschap, ghewelt, vechterije, schandelick ghewin ende kortelick alle sonden ende grove feyten die andere voor de werelt eerloos maken ende der afsnijdinghe werdich ghehouden worden.10


10 De lijst met zonden is via Wezel en Calvijn afkomstig van Bucer, vgl. W. van ’t Spijker, De ambten bij Martin Bucer, Kampen 1970, blz. 235vv; zie blz. 237 noot 87.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 11

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
11

11. In die plaetsen daer noch eerst een ghemeynte vergadert ende ordeninghe ghestelt moet werden, sal de dienaer die daer ghesonden wordt, somighe van den godsalichsten neffens hem soo tot raet ende regieringhe der kercke als oock tot de bedienighe der aelmoessen ghebruycken, daerna sijne toehoorders vermanen, datse haer door belijdenisse des gheloofs tot het ghebruyck des Avontmaels bereyden.11 Ende als de ghemeynte een weynich sal toeghenomen hebben, soo sal hij uut het ghetal derghenen die ten Avontmael gheweest sijn, somighe ordentlick tot ouderlinghen ende diaconen stellen.


11 De gemeente wordt geïnstitueerd rondom het Heilige Avondmaal als belijdende kerk.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 12

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
12

12. Het recht der benoeminghe der ouderlinghen sal bij den kerckenraet staen, alsoo dat het na gheleghentheyt van een yder kercke den kerckenraet vrij staen sal, ofte een enckel ghetal van soo vele ouderlinghen alser noodich sijn der ghemeynte voor te stellen om aenghenomen te werden ten ware datse yet daerteghen hadden, ofte een dobbel ghetal, uut hetwelcke na beproevinghe van acht daghen de helft verkoren worden sal, dewelcke vercoren sijnde sullen daerna noch andere acht daghen der ghemeynte voorghestelt werden eer datse in haren dienst werden bevestight, welcke wijse oock in de verkiesinghe der diakenen ghehouden sal worden.12


12 De Waalse synode stelde voor: benoeming door de kerkeraad, approbatie door de gemeente. De kerken in Engeland deden de synode een bredere uiteenzetting over de verkiezing van ouderlingen en diakenen toekomen, die echter niet bewaard is gebleven.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 13

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
13

13. De verkoren ouderlinghen ende diakenen sullen twee iaren dienen welcker halfve ghetal alle iare sal verandert worden, ende andere op de voorschreven wijse beroepen sullen met ghelijcker conditie in hare plaetse werden ghesettet.13
Maer soo vele de heymelicke ghemeynten aengaet, of die dese ordeninghe niet en konnen onderhouden, dien wordt vrijheyt ghelaten den tijt na haren noot ende gheleghentheyt te vercorten ofte te verlenghen, waerover soo eenighe swaricheyt ontstaet, die sal van de classe gheoordeelt worden.


13 Voorstel van de classis Frankendael: ‛... oft nyet noodich sy, dat tot dien artickel gevuecht werden dese twee puncten. Eerstelick dat de consistoriën, daer de jaerlicxe afwisselinge der ouderlingen ende diakenen gebruyct wort, macht behoiren te hebben een dobbel getal van bquame persoonen der gemeynte voir te stellen, daer uut de gemeynte de helft verkiesen vrijheyt soude hebben. Ten anderen daer ouderlingen oft diakenen sijn, die wel gedient hebben, ende langer te dienen versocht sijnde sich onbeswaert vinden, oft deselve in der keur der gemeynte nyet wederom voirgestelt worden.’

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 14

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
14

14. Der diaconen ampt is, de hantreykinghen ende andere goederen der aermen neerstelick te vergaderen ende daerna ghetrouwelick ende discretelick na noot der behoeftighen uut te deelen, den benauwden te besoecken ende te troosten ende neerstelick toe te sien dat niemant de aelmoessen en misbruycke.

Kerkorde Dordrecht (1578) Art. 15

(Cap. I) Van den dienaren des Woordts, ouderlinghen ende diaconen

Artikel
15

15. De diaconen sullen alle weken ofte soo dicwils het noodich is bij malcanderen koemen om van hetghene dat haer ampt aengaet te beraetslaghen ende sullen alle maenden ofte andersins na de gheleghentheyt in het bijwesen des kerckenraets hare rekeninghe doen.14


14 De Staten van Holland en Zeeland meenden in 1576: Dewyle dan onse voorouders voor allerlei armen genoeghsaeme inkomsten hebben nagelaten, en ook betamelijke uitdeling der selver voorgeschreven, soo laet ons dan niet sonder weerdige bestraffinge haer goetvinden op deze saeke veranderen.
De kerken waren er op bedacht een eigen kerkelijke armverzorging te hebben.
De diakenen werden in eigenlijke zin niet tot de kerkeraad gerekend. Ze hadden van hun beleid verantwoording af te leggen aan de kerkeraad.